خودشیفتگی از نگاه روانشناسی و منابع دینی
چکیده
در قسمت نخست این نوشتار، تعریف خودشیفتگی، مؤلفهها و انواع آن از نگاه روانشناختی و منابع دینی بررسی شد و در این قسمت، سببشناسی خودشیفتگی و درمان آن از نگاه روانشناختی و منابع دینی مورد بررسی قرار میگیرد.
سببشناسی خودشیفتگی از نگاه قرآن و احادیث
از منظر آیات و روایات اسلامی، عوامل مختلفی بر خودشیفتگی مؤثر است. مهمترین علل و زمینههای پیدایش این صفت ناپسند عبارتاند از:
۱. غفلت از منشأ واقعی توانمندیها
خداوند این سبب مهم از اسباب خودشیفتگی را در داستان دو فردی که یکی از امکانات فراوان برخوردار بود و دیگری فاقد آن بود، بیان میکند:
((ای پیامبر!) برای آنان مثالی بزن: آن دو مرد، که برای یکی از آنها دو باغ از انواع انگورها قرار دادیم؛ و گرداگرد آن دو (باغ) را با درختان نخل پوشاندیم؛ و در میانشان زراعت پربرکتی قرار دادیم. هر دو باغ، میوه آورده بود، (میوههای فراوان) و چیزی فروگذار نکرده بود؛ و میان آن دو، نهر بزرگی جاری ساخته بودیم. صاحب این باغ، درآمد فراوانی داشت؛ به همین جهت، به دوستش ـ درحالیکه با او گفتوگو میکرد ـ چنین گفت: «من از نظر ثروت از تو برتر، و از نظر نفرات نیرومندترم!» و درحالیکه نسبت به خود ستمکار بود، در باغ خویش گام نهاد، و گفت: «من گمان نمیکنم هرگز این باغ نابود شود! و باور نمیکنم قیامت برپا گردد! و اگر بهسوی پروردگارم بازگردانده شوم (و قیامتی در کار باشد)، جایگاهی بهتر از اینجا خواهم یافت!» دوست (با ایمان) وی ـ درحالیکه با او گفتوگو میکرد ـ گفت: «آیا به خدایی که تو را از خاک، و سپس از نطفه آفرید، و پس از آن تو را مرد کاملی قرار داد، کافر شدی؟! ولیّ من کسی است که «اللَّه» پروردگار من است؛ و هیچکس را شریک پروردگارم قرار نمیدهم. و چرا هنگامی که به باغستان خویش درآمدی نگفتی: «ما شاء الله لا قوّة إلّا بالله» [آنچه خداوند بخواهد (همان است)، هیچ توانی جز از سوی خداوند نیست]؛ اگر مرا در مال و فرزند کمتر از خود مییابی، شاید پروردگارم بهتر از باغ تو به من بدهد؛ و مجازات حسابشدهای از آسمان بر باغ تو فرو فرستد، بهگونهای که آن را به زمین بیگیاه لغزندهای مبدل کند! و یا آب آن در اعماق زمین فرو رود، آنگونه که هرگز نتوانی آن را به دست آوری!» (به هر حال عذاب الهی فرارسید) و تمام میوههای آن نابود شد؛ و او بهخاطر هزینههایی که در آن صرف کرده بود، پیوسته دستهای خود را به هم میمالید ـ درحالیکه تمام باغ بر داربستهایش فرو ریخته بود ـ و میگفت: «ای کاش کسی را همتای پروردگارم قرار نداده بودم!» و گروهی نداشت که او را در برابر (عذاب) خداوند یاری دهند؛ و از خودش (نیز) نمیتوانست یاری گیرد. در آنجا ثابت شد که ولایت (و قدرت) از آن خداوند بر حق است! اوست که برترین ثواب، و بهترین عاقبت را (برای مطیعان) دارد!).[1]
در این داستان، رفیق مؤمن، خودشیفتگیای را که برای دوست توانمندش بهسبب ثروت و نفراتش پدید آمده است، به کفر او به خداوند و غفلت از محوریت خواست الهی و اینکه هر نیرویی تنها از سوی خداوند است، نسبت میدهد. در واقع، گفتمان این داستان در تحلیل و درمان خودشیفتگی رفیق کافر، بر محور توحید ـ به معنای محوریت اراده الهی و بازگشت هر امری به نیروی الهی ـ استوار گشته است:
(آیا به خدایی که تو را از خاک، و سپس از نطفه آفرید، و پس از آن تو را مرد کاملی قرار داد، کافر شدی؟!... ولیّ من کسی هستم که «اللَّه» پروردگار من است؛ و هیچکس را شریک پروردگارم قرار نمیدهم... و چرا هنگامی که به باغستان خویش درآمدی نگفتی: «ما شاء الله لا قوّة إلّا بالله»... «ای کاش کسی را همتای پروردگارم قرار نداده بودم!»... در آنجا ثابت شد که ولایت (و قدرت) از آن خداوند بر حق است).
2. دنیا محوری:
امام صادق(ع) دربارۀ دنیا میفرماید:
«... کسی که آن [دنیا] را دوست بدارد، خودبرتربینی را برایش به ارث میگذارد ... و کسی که آن [دنیا] را طلب کند، خودشیفتگی را برایش فراهم میسازد.»[2]
ماهیت زندگی دنیا، همانگونه که قرآن کریم میفرماید، چیزی جز بازی، سرگرمی، فخرفروشی به یکدیگر و فزونخواهی از دیگران در مال و فرزند نیست (سورۀ حدید، آیۀ ۲۰). بنابراین، طبیعی است کسانی که دنیامحور هستند، بهسبب ویژگیِ لعب (بازی) و لهو (سرگرمی) بودن دنیا، از توجه و شناخت خویشتن غافل شوند؛ و این غفلت از خود ـ همانگونه که بیان شد ـ زمینهساز خودبرتربینی و خودشیفتگی میشود.
همچنین، دنیا با ماهیت تفاخرش (فخرفروشی به یکدیگر) نمیتواند از خودبزرگبینی و خودشیفتگی به دور باشد؛ زیرا کسی که هیچ نعمتی را از خود نمیبیند و شأنی برای خویش قائل نیست، دستاویزی برای فخرفروشی به دیگران ندارد. در واقع، کسی زمینه تفاخر مییابد که جایگاه بالایی برای خود میبیند و خویشتن در نگاهش جلوه کرده و بدان شیفته شده است؛ پس آن را به رخ دیگران میکشد.
سید احمد الحسن دربارۀ ماهیت دنیا میفرماید:
«... یا اینکه شما در عمق تاریکیهای دنیای پست، از دوستیِ زندگی و جایگاه و مال و فرزند در تردد هستید؟»[3]
3. شناخت ناقص از نفس آدمی
امام باقر(ع) فرمود:
«... وَسُدَّ سَبِيلَ الْعُجْبِ بِمَعْرِفَةِ النَّفْسِ» «راه خودشیفتگی را با شناخت نفس مسدود کن.»[4]
طبق این حدیث، ناآگاهی از نفس و خودِ آدمی راه را برای عُجب باز میکند و این راه با شناخت نفس مسدود میشود.
معرفت نفس مراتب متفاوتی دارد. کمترین شناخت از نفس که میتواند راه عُجب را مسدود کند، این است که آدمی کمی دربارهٔ خودش و همهٔ ظرفیتها و توانمندیهایش فکر کند و ببیند که همهٔ آن ظرفیتها و توانمندیها ـ از هوش، استعداد و نیروی جسمی تا عقل و فطرت الهی ـ که با آنها نعمتهای دنیوی یا مراتب معنوی را کسب میکند، همه موهبتی الهی هستند که با آنها امتحان میشود؛ و آن ظرفیتها و همچنین نعمتهایی که به دست آمدهاند، همه عاریهای و در معرض از دست رفتن هستند:
(و اوست که شما را جانشینان زمین گمارد و برخی را بر برخی دیگر به درجاتی برتری داد تا شما را در آنچه به شما داده است بیازماید؛ بیگمان پروردگار تو زودکیفر است و بهراستی او آمرزنده و بخشاینده است).[5]
(بگو: اوست که شما را آفرید و برای شما گوش و دیده و دل قرار داد، ولی اندکی سپاس میگزارید).[6]
(جز این نیست که داستان زندگی این جهان مانند آبی است که آن را از آسمان فروفرستیم و رستنیهای زمین ـ آنچه مردم و چارپایان از آنها میخورند ـ با آن درآمیزند تا چون زمین زیورهای خود را برگیرند و آراسته شوند و مردم گمان کنند که بر آن (در بهرهگیری) توانایی دارند، ناگهان «امر» ما شب یا روز دررسد و آن را چنان درویده بر جای نهیم که گویی روز پیش هیچ نبوده است؛ بدینگونه نشانههای خود را برای گروهی که میاندیشند روشن میداریم).[7]
(کسی که دانشی از کتاب داشت، گفت: «پیش از آنکه چشم بر هم زنی، آن را نزد تو خواهم آورد!» و هنگامی که آن (تخت) را نزد خود پابرجا دید، گفت: «این از فضل پروردگار من است، تا مرا بیازماید که آیا شکر او را بهجا میآورم یا کفران میکنم؟! و هرکس شکر کند، به نفع خود شکر میکند؛ و هرکس کفران نماید (به زیان خویش نموده است، که) پروردگار من، غنی و کریم است!»)[8]
4. عقدۀ حقارت و ذلّت درونی
امام صادق(ع) میفرماید:
«ما مِن رَجُلٍ تَکَبَّرَ أو تَجَبَّرَ إلّا لِذِلَّةٍ وَجَدَها في نَفسِهِ» [9] «هیچ مردی متکبر و مغرور نمیشود، مگر بهخاطر حقارتی که در درون خود مییابد.»
امام علی(ع) میفرماید:
«ما تَکَبَّرَ إِلّا وَضیعٌ»[10] «تکبر نورزد، مگر کسی که فرومایه و پست است.»
براساس این روایات، تکبر واکنشی جبرانی در برابر احساس حقارت است؛ یعنی فردی که در باطن خود را ناتوان و کوچک میبیند، برای پوشاندن این کمبود، به خودبزرگبینی و تحقیر دیگران روی میآورد.
جمعبندی
براساس دیدگاه سید احمد الحسن، بیماری یا سلامت اخلاقی انسان ریشه در «أنا» (من) و «نفس» او دارد. اما از سوی دیگر، شیطان نقاط ضعف نفس و «خود» شخص را مییابد؛ این نقاط ضعف، راههایی هستند که شیطان از آنها نفوذ میکند. برای این نفوذ، گاهی از ابزاری استفاده میکند که «دنیا» است. برای مثال، ممکن است شخصی از حیث کنترل بر شهوت جنسی ناتوان باشد و شیطان این ناتوانی را راه نفوذی بر او قرار دهد و برای این نفوذ، از ابزار دنیا، یعنی شخصی از جنس مخالف، استفاده کند و او را به زنا سوق دهد و سلامت اخلاقی او را دچار آسیب کند. اما گاهی شیطان بدون استفاده از ابزار دنیا و با استفاده از نفس کسی، بر نفس او نفوذ میکند. سید احمد الحسن برای این شکل از بیماری اخلاقی، «عُجب» (خودشیفتگی) را مثال میزند.[11]
سید احمد الحسن، هرچند نقش شیطان و دنیا را در پدید آمدن بیماریهای اخلاقی بیان میکند، منشأ اصلی آن را «أنا» و نفس آدمی معرفی میکند و آن را «عِلّةُ العِلَل» این بیماریها مینامد:
«نفس، اساس و خاستگاه بلا و خانۀ بیماری است؛ اگر در آن منفذهای سازگار با شهوات دنیوی نبود، و نیز اگر در آن «علتالعلل» (علت اصلی) همۀ بیماریها یعنی «من و منیّت» نبود، شیطان هیچ راهی بر انسان نداشت؛ پس با سلامتی آن، انسان سالم میشود و با بیماری آن، انسان بیمار میشود و با مرگ آن، انسان میمیرد.»[12]
بنابراین، نفس انسانی و بهخصوص نقاط ضعف موجود در آن، زمینهای است که انسان با تحریک شیطان به ورطهٔ بیماری اخلاقی ـ مانند خودشیفتگی ـ سقوط میکند.
اما این نقاط ضعف میتوانند از محیط تربیتی انسان و حتی از وضعیت هورمونی و سوختوساز بدن نیز اثر پذیرفته باشند. سید احمد الحسن در ضمن مباحثی مربوط به خانواده، نقش محیط تربیتی را بر شخصیت و نفس آدمی و نیز تأثیر بدن و محیط را بر رفتار بیان کرده است:
«و هر دو باید درک کنند که آنها دو شریکی هستند که در دو محیطی که تا حدودی متفاوت بوده است تربیت شدهاند. آنها دو شخصیت هستند و شخص واحدی نیستند؛ به همین دلیل هریک از آن دو خصوصیاتی دارد که باید طرف دیگر آن را مراعات کند....»
«همچنین بر هر شوهر و همسری لازم است که بفهمند برای هریک از این دو، جسدی مختلف است و بدنها، ابزارهایی شیمیایی هستند که در اثر ترشحات هورمونی و دیگر مسائل، در معرض فشارهای درونی قرار میگیرند؛ و فایدهٔ فهمیدن این مسئله، پیشگیری از بسیاری از مشکلات است؛ بهعنوانمثال، اگر بداند که خانم در خلال مدت دورهٔ ماهیانهاش [عادت ماهیانه] در معرض ترشحات داخلی قرار دارد که به نوعی باعث اختلال حالت عصبیاش میشود، چهبسا بتواند خودش را کنترل کند و هدف آسانی برای هر ناخرسندیِ سادهای نشود و آن را به مشکل بزرگی تبدیل نکند.»
در مجموع، براساس دیدگاه سید احمد الحسن، خودشیفتگی در نفس و «أنا» (من) ریشه دارد و شیطان از نقطهضعف موجود در نفس استفاده میکند و زنجیرهٔ تولید این بیماری را تکمیل میکند.
در توضیح این دیدگاه میتوان گفت وقتی «أنا» و «من» آدمی محور توجه و دلبستگی او قرار گیرد، کافی است که نقطهضعفی نیز نسبت به بیماری عُجب در او وجود داشته باشد؛ برای مثال، ممکن است شخص دارای عقدهٔ حقارت و نیاز به تمجید باشد. در این صورت، شیطان از راه این ضعف وارد میشود، او را در نظر خودش بزرگ جلوه میدهد و به خودشیفتگی میکشاند.
این نقطهضعف میتواند از محیط تربیتی او، مانند تربیت استبدادمحور یا تربیتِ نادرستِ مبتنی بر تمجید و تحسین، حاصل شده باشد.
پیامدهای خودشیفتگی در روایات
در متون دینی، عُجب (خودشیفتگی) بهعنوان یکی از خطرناکترین آفات اخلاقی معرفی شده است. روایات متعددی پیامدهای آن را برشمردهاند؛ مهمترین این آثار عبارتاند از:
1.دلخوشی به عمل
امام باقر(ع) از رسولالله(ص) نقل میکند که خداوند فرمود:
«... اگر بنده را واگذارم تا عبادتی را که میخواهد انجام دهد، این موجب عُجب او میشود... تا جایی که گمان میکند برتر از عبادتکنندگان شده و از مرز کوتاهی در عبادت گذشته است؛ در نتیجه، در این هنگام از من دور میشود، درحالیکه گمان میکند به من نزدیک میشود. پس عملکنندگان بر اعمالشان تکیه نکنند؛ زیرا اگر آنان بر اعمالی که برای پاداش من انجام میدهند تکیه کنند، بهتحقیق، حتی اگر تلاش فراوان کنند و خودشان را به رنج اندازند و عمرشان را در عبادت من فنا کنند، همچنان مقصر هستند...؛ لیکن به رحمت من اعتماد کنند و به فضل من دل خوش کنند و به گمان نیکو به من اطمینان یابند که در این هنگام رحمت من آنان را درمییابد... بهتحقیق که من خداوند رحمن و رحیم هستم...»[13]
آری، عُجب و خودشیفتگی بنده را به دلخوشی به اعمالش سوق میدهد و از این طریق، اعمالش او را از خداوند دور میکنند.
2.انکار حقایق
خودشیفتگی افراد بهسبب ثروت، علم، منزلت اجتماعی، توانایی جسمی، زیبایی، هوش و... میتواند پذیرش آنان را نسبت به دیگرانی که از خود کمتر میدانند، کاهش دهد یا بهکلی از میان ببرد. این افراد چنان شیفتهٔ جایگاه و داشتههای علمی، جسمی، مالی و... خود میشوند که خویشتن را معیار حقیقت قرار میدهند و برای رأی و نظر دیگران اعتباری قائل نمیشوند؛ تا جایی که حتی زحمت شنیدن سخن دیگری و توجه به آن را نیز به خود نمیدهند. امثال فرعون، قارون، هامان، سامری، بلعم باعورا و علمای بیعمل، نمونههایی روشن از این خودشیفتگان متکبر و منکرند.
خودشیفتگی علمی یکی از مصادیق خطرناک خودشیفتگی است که میتواند انکار حقایق را در پی داشته باشد. طبق قرآن کریم، دستهای از منکران و ستیزکنندگان با فرستادگان و حجتهای الهی، کسانی هستند که بهسبب دانشی که در نزد آنان است ـ اگرچه علم دین و اخبار ملکوتی باشد ـ دچار خودشیفتگی میشوند و دعوت حجتهای الهی را انکار میکنند:
(آنگاه چون پیامبرانشان برهانهای روشن برای آنان آوردند، به دانشی که خود داشتند شاد شدند و (کیفر) آنچه را به ریشخند میگرفتند آنان را فرا گرفت).[14]
3. تباهی دانایی
امام هادی(ع) فرمود:
«… عجب انسان را از طلب علم منصرف میکند.»[15]
4. نادیدن تقصیر در بندگی
امام صادق(ع) فرمود:
«لَا تُخْرِجَنَّ نَفْسَكَ مِنْ حَدِّ التَّقْصِيرِ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ… فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُعْبَدُ حَقَّ عِبَادَتِهِ»[16] «مبادا در پرستش خدا کوتاهی کنی... زیرا خدا آنگونه که شایسته است پرستش نمیشود.»
عُجب باعث میشود انسان گمان کند در بندگی کوتاهی نکرده است، درحالیکه حقیقت عبادت الهی فراتر از توان بشر است.
5. آشکار شدن عیوب
امام علی(ع) فرمود:
«عجب، عیب را آشکار میکند.»[17]
جمعبندی
در نگاه روایات، عُجب سرچشمهٔ بسیاری از انحرافهاست: عقل را میگیرد، اعمال را تباه میکند، انسان را به گناه و هلاکت میکشاند و او را از کمالات و فضیلتها بازمیدارد. ازاینرو، مبارزه با عُجب یکی از راههای اساسی در تهذیب نفس و رسیدن به تواضع است.
درمان خودشیفتگی در علم روانشناسی
خودشیفتگی بهعنوان پدیدهای ناهمگن، مستلزم رویکردی درمانی است که تفاوتهای ساختاری میان تیپهای بالینی آن را در نظر بگیرد. تمایز میان خودشیفتگی بزرگمنشانه و خودشیفتگی آسیبپذیر، نهتنها از منظر توصیفی، بلکه از نظر سببشناسی و مداخلهٔ درمانی نیز اهمیت اساسی دارد. پژوهشها نشان میدهند که استفاده از مداخلات یکسان برای این دو الگو میتواند به ناکارآمدی درمان یا حتی تقویت دفاعهای خودشیفته منجر شود (Kernberg, 1975; Pincus & Lukowitsky, 2010). ازاینرو، درمان اثربخش نیازمند نگاهی تحولی است که به نحوهٔ شکلگیری خودارزشی، تنظیم هیجانی و کارکرد دفاعها توجه کند.
۱. اصول کلی درمان خودشیفتگی
درمان خودشیفتگی، صرفنظر از تیپ آن، معمولاً با مقاومت در برابر بینش، حساسیت بالا به انتقاد، نوسان در اتحاد درمانی و استفادهٔ فعال از مکانیسمهای دفاعی همراه است. به همین دلیل، ایجاد رابطهای ایمن و قابل اتکا میان درمانگر و مراجع، پیششرط هرگونه مداخلهٔ مؤثر محسوب میشود. مواجههٔ زودهنگام با دفاعهای خودشیفته، بهویژه خودبزرگبینی یا تحقیر دیگران، اغلب به تشدید مقاومت یا قطع درمان میانجامد. هدف درمان در گام نخست، حذف دفاعها نیست، بلکه فهم کارکرد آنها در حفظ انسجام خود و تنظیم خودارزشی است؛ رویکردی که هم در رواندرمانی روانپویشی معاصر و هم در مدلهای تلفیقی مورد تأکید قرار گرفته است (Kernberg, 1975; Levy et al., 2006).
۲. درمان خودشیفتگی بزرگمنشانه
خودشیفتگی بزرگمنشانه غالباً در زمینهٔ والدگری تحسینکنندهٔ افراطی و تأکید بر برتری فردی شکل میگیرد؛ الگویی که به ایجاد خودارزشی وابسته به تأیید بیرونی و احساس استحقاق میانجامد (Brummelman et al., 2015). در این تیپ، خودبزرگبینی نقش دفاعی دارد و فرد از طریق آن، از تجربهٔ ناکامی، معمولیبودن یا بیاهمیتی اجتناب میکند. درمان در این الگو بر کاهش تدریجی وابستگی به تحسین، افزایش تحمل ناکامی و بازتعریف ارزشمندی مستقل از برتری تمرکز دارد.
رویکردهای روانپویشی معاصر، با تأکید بر تفسیر تدریجی دفاعها و بررسی روابط انتقالی، به فرد کمک میکنند تا پیوند میان خودبزرگبینی و شکنندگی خودارزشی را درک کند (Kernberg, 1975). همچنین، درمان مبتنی بر ذهنیسازی، با تقویت توانایی درک حالات ذهنی خود و دیگران، به کاهش نگاه ابزارانگارانه و افزایش همدلی کمک میکند (Bateman & Fonagy, 2016). در این چارچوب، مداخلات شناختی ـ رفتاریِ اصلاحشده نیز میتوانند برای کار بر باورهای هستهای، مانند ارزشمندی مشروط به موفقیت یا برتری، مورد استفاده قرار گیرند (Beck et al., 2004).
۳. درمان خودشیفتگی آسیبپذیر
خودشیفتگی آسیبپذیر معمولاً با کمبود آینهگری همدلانه، والدگری سرد یا انتقادی و تجربههای مکرر شرم در دوران رشد مرتبط است (Kohut, 1971; Otway & Vignoles, 2006). این تیپ از نظر بالینی با اضطراب، افسردگی پنهان، حساسیت شدید به ارزیابی و نوسان شدید عزتنفس همراه است. در این الگو، دفاعهای خودشیفته، مانند انکار، تحقیر دیگران یا خودبزرگبینی دفاعی، کارکردی محافظتی دارند و از تماس مستقیم با احساس نقص و طردشدگی جلوگیری میکنند.
درمان در خودشیفتگی آسیبپذیر بر ترمیم خودِ آسیبدیده، کاهش شرم سمی و افزایش ظرفیت تنظیم هیجانی متمرکز است. رواندرمانی مبتنی بر روانشناسی خود، از طریق ارائهٔ تجربهای اصلاحی از آینهگری همدلانه در رابطهٔ درمانی، نقش مهمی در تثبیت احساس ارزشمندی پایدار ایفا میکند (Kohut, 1977). علاوه بر این، درمان طرحوارهمحور، با تمرکز بر طرحوارههای نقص و شرم، معیارهای سختگیرانه و استحقاق، چارچوبی منسجم برای کار با الگوهای عمیق شناختی و هیجانی این مراجعان فراهم میآورد (Young et al., 2003).
۴. ملاحظات بیننسلی، خانوادگی و فرهنگی
پژوهشها نشان میدهند که خودشیفتگی میتواند از طریق الگوهای فرزندپروری و نگرشهای والدین، بهصورت بیننسلی منتقل شود؛ بهویژه زمانی که والدین خود دارای ویژگیهای خودشیفته یا خودمحور هستند (Otway & Vignoles, 2006). در چنین مواردی، درمان فردی در خلأ کافی نیست و توجه به زمینهٔ خانوادگی ضرورت مییابد. اصلاح الگوهای کنترلگر یا تحسین افراطی، افزایش مشارکت عاطفی و ایجاد تعادل میان حمایت و حدگذاری، از جمله مداخلاتی هستند که میتوانند از تداوم این الگوها جلوگیری کنند.
علاوه بر این، زمینهٔ فرهنگی نقش مهمی در شکلگیری و تداوم خودشیفتگی دارد. ارزشهای مبتنی بر رقابت افراطی، مقایسهٔ اجتماعی و نمایش موفقیت، خودارزشی را به تأیید بیرونی گره میزنند و هم در خودشیفتگی بزرگمنشانه و هم در نوع آسیبپذیر آن نقش تشدیدکننده دارند (Twenge & Campbell, 2009). درمانگر لازم است این فشارهای فرهنگی را درک کرده و به بازتعریف ارزشمندی براساس تجربهٔ درونی، معنا و کیفیت روابط کمک کند.
جمعبندی
درمان خودشیفتگی زمانی بیشترین اثربخشی را دارد که تمایز میان خودشیفتگی بزرگمنشانه و آسیبپذیر بهصورت جدی در نظر گرفته شود و مداخلات براساس ریشههای تحولی، کارکرد دفاعها و بستر خانوادگی و فرهنگی تنظیم شوند. چنین رویکردی امکان حرکت از خودارزشی شکننده و دفاعی به سوی خودی منسجمتر، پایدارتر و همدلانهتر را فراهم میکند.
راهکار درمان طبق قرآن و روایات
براساس قرآن و سخنان معصومان، راهکارهای گوناگونی برای پیشگیری و درمان بیماری اخلاقی عُجب و تکبّر بیان شده است. این روشها بیشتر بر تفکر، خودآگاهی و بازشناسی جایگاه حقیقی انسان در برابر عظمت الهی استوارند. مهمترین این شیوهها عبارتاند از:
۱. توجه به عظمت خداوند و جایگاه بندگی
امام علی(ع) در نامۀ ۵۳ نهجالبلاغه، خطاب به مالک اشتر، هشدار میدهد:
«اگر با مقام و قدرتی که داری دچار تکبّر یا خودبزرگبینی شوی، به عظمت حکومت پروردگار که برتر از توست بنگر؛ که تو را از سرکشی نجات میدهد و تندرویات را فرو مینشاند و عقل و اندیشهات را به جایگاه اصلی بازمیگرداند.»
در ادامه نیز امام، جایگاه حاکم مصر را در برابر عظمت خداوند یادآور میشود. چنین نگرشی انسان را از خودبزرگبینی و احساس برتری نسبت به دیگران بازمیدارد و او را متوجه جایگاه حقیقی خود، یعنی بندگی خداوند، میکند.
۲. عبرتآموزی از سرنوشت گذشتگان
قرآن بارها مستکبران و خودبرتربینانی را که در برابر حجتهای الهی ایستادهاند، به تأمل در سرنوشت مستکبران قدرتمندتری که در گذشته بهسبب تکبّر و غرور نابود شدهاند، فرامیخواند:
(آیا در زمین گردش نکردهاند تا بنگرند سرانجام کسانی که پیش از ایشان و توانمندتر از آنان بودند چگونه بوده است؟ و خداوند چنان نیست که چیزی در آسمانها و زمین او را به ستوه آورد؛ بیگمان او دانایی تواناست).[18]
تفکر در این نمونهها و توجه به اینکه بسیاری از مستکبران، بهسبب تکبّر و خودشیفتگی، به انکار حقیقت و در نهایت هلاکت کشیده شدند، میتواند انسان را از خودبرتربینی و خودشیفتگی بازدارد.
۳. شناخت نقصها و ضعفهای وجودی
انسان با اندکی تأمل در مراحل آفرینش خود درمییابد که چیزی جز خاک و نطفه نبوده است:
«أَکَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّئَکَ رَجُلًا»[19]
توجه به آغاز آفرینش انسان و وابستگی کامل او به خداوند، هرگونه زمینه برای تکبّر بهسبب مال، قدرت، دانش یا دیگر توانمندیها را از میان میبرد.
۴. توجه به عظمت آفرینش الهی
قرآن کریم میفرماید:
(أَأَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا…)[20]
مقایسۀ عظمت آسمانها، زمین و دیگر مخلوقات الهی با ضعف و کوچکی انسان، میتواند او را از خودپسندی و احساس برتری بازدارد. انسان هرچه بیشتر در عظمت آفرینش و قدرت خالق بیندیشد، محدودیت و ناتوانی خویش را بهتر درک خواهد کرد.
۵. کسب جهانبینی صحیح
قرآن، نعمتهای دنیوی مانند مال و فرزند را زینت موقت زندگی میداند:
(الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَالْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیْرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَوَابًا وَخَیْرٌ أَمَلًا)[21]
این نگرش به انسان میآموزد که دلبستگی افراطی به مظاهر موقت دنیا میتواند سرچشمه عُجب و غرور باشد؛ درحالیکه ارزش پایدار، در اعمال صالح و تقواست. بنابراین، اصلاح نگاه انسان به دنیا و شناخت جایگاه حقیقی نعمتهای مادی، یکی از راههای مهم مقابله با خودشیفتگی است.
درمان خودشیفتگی براساس دیدگاه سید احمد الحسن
سید احمد الحسن، ریشۀ بیماریهای اخلاقی و همچنین راه درمان آنها را در نفس آدمی میداند:
«نفس، اساس بلا و خانۀ بیماری است. اگر در نفس انسان شکافهایی همسو با شهوات دنیوی نبود، و اگر درونش بیماری بزرگ «اَنا» نبود، شیطان راهی بر انسان نمییافت. ازاینرو، با سلامت نفس، آدمی سالم است و با بیماری آن بیمار میشود و با مرگ آن میمیرد.»
بنابراین، براساس این دیدگاه، علت اصلی عُجب را باید در بیماری «اَنا» ـ یعنی محوریت دادن به خود ـ جستوجو کرد.
سید احمد الحسن راهکار رهایی از بیماری «اَنا» را چنین بیان میکند:
«سؤال ۱۰۷: چگونه با اَنا بجنگیم؟
پاسخ: مبارزه با اَنا دو جنبه دارد:
۱. در جهان جسمانی؛ 2. در جهان ملکوت و روحانی.
زیرا انسان ترکیبی از جسم و روح است (یا نفس، که همان ناطقهای است که در جنان، در پایینترین مراتب روح، غرس شده است).
مبارزه با اَنا در جهان جسمانی
مبارزه با اَنا در جهان جسمانی، با آراسته شدن به اخلاق نیکو انجام میشود و مهمترین آنها سخاوت و ایثار است.
خداوند فرمود:
(و دیگران را بر خود مقدم میدارند، گرچه خودشان نیازمند باشند.) (سورۀ حشر، آیۀ ۹)
بنابراین، مؤمن باید در راه خدا بر فقرا و مجاهدان انفاق کند و ابزار لازم برای جنگ با دشمن خدا را فراهم آورد. بهترین سخاوت آن است که انسان با وجود نیاز، دیگری را بر خود مقدم بدارد.
مؤمن همچنین نباید در پی برتری و رهبری بر دیگر مؤمنان باشد. پیامبر صلیاللهعلیهوآله فرمود:
«هرکس بر گروهی از مؤمنان پیشی گیرد، در حالی که میداند در میان آنان کسی بهتر از اوست، خدا او را در آتش به رو خواهد افکند.»
بنابراین، مبارزۀ عملی با اَنا مستلزم آن است که انسان از طلب برتری بر دیگران فاصله بگیرد و در رفتار خود، سخاوت، ایثار و مقدم داشتن دیگران را تمرین کند.
مبارزه با اَنا در عالم ملکوت
مبارزه با اَنا در عالم ملکوت با تدبّر و تفکر انجام میشود.
پیامبر صلیاللهعلیهوآله به علی علیهالسلام فرمود:
«ای علی، یک ساعت تفکر بهتر از عبادت هزار سال است.»
انسان باید در برابر خداوند در جایگاه حقیقی خویش بیندیشد؛ حتی اگر از اولیای خاص باشد، از سیصدوسیزده نفر یاران قائم باشد یا از دوازده نقیب برگزیده. اینان بهترینهای زمیناند؛ نامشان در آسمان شناخته شده و در زمین ناشناخته است. امامان علیهمالسلام در وصف آنان فرمودهاند: «زمین به گامهای آنان افتخار میکند.»
امام صادق علیهالسلام نیز برای آنان گریست و دعا کرد:
«پروردگارا، اگر میخواهی در زمینت عبادت شوی، دشمنی از میان بندگانت را بر آنان مسلط مکن.»
با وجود این مقام و فضل عظیم، باید دید در روز قیامت چه رخ میدهد:
هیچ موجودی جرئت سخن گفتن در محضر خداوند را ندارد تا پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله سجده کند، خدا را حمد کند و سخن بگوید؛ سپس به سایر خلق اجازه داده شود که سخن بگویند.
پس چرا کسی جز محمد صلیاللهعلیهوآله در آن موقف سجده و حمد و دعا نمیکند؟
آیا بهسبب نقصی در خلقت است؟ نه؛ بلکه از شدت عظمت خداوند است که هیچکس را توان سخن گفتن نیست تا پیامبر آغاز کند.
امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، که بهترین خلق پس از پیامبر است، میگوید:
«پروردگارا، من بر نفسم در مراقبت از او ستم کردم؛ پس وای بر او اگر تو او را نیامرزی.»
اگر در این سخنان تأمل کنیم، درمییابیم که علی علیهالسلام هر واژه را با تمام معنای آن بیان کرده است. پس حال ما چه خواهد بود؟
حقیقتاً هر انسانی ـ هرچند مقامش بلند باشد ـ باید از کمی حیا نسبت به خدای مهربان و کریم شرمنده شود و با حسرت بگوید:
«ای وای بر من بهسبب کوتاهی در بندگی خدا.»
و سپاس فقط از آنِ خداست؛ یگانه و یکتا.»[22]
رهایی از اَنا و رسیدن به شناخت نفس
سید احمد الحسن در جای دیگری میفرماید:
«وقتی انسان از اَنا رها میشود که خود را نبیند و بهجز پروردگارش را پیش از هر چیز، با هر چیز و پس از هر چیزی نبیند. ما همیشه باید مراقب شیطان و شرّ پنهان در درونمان باشیم و تمام تلاشمان را در نابودی آن به کار ببریم؛ زیرا بزرگترین دشمن ما، خودِ ماست. این نفسِ انسان است که با گستاخی و بیشرمی در برابر خدا میایستد تا وجود خودش را در مقابل وجود خدا اثبات کند. اگر انسان در مسیر شناخت نفس و نبرد با دشمن درونیاش پیش رود، به شناختی میرسد که همان معرفتی است که خدا برای انسان خواسته است.
اما اگر بهراستی دنبال حقیقت باشیم، باید از آنچه هستیم شرمنده شویم. ما چه میخواهیم؟ آخرت، بهشت، بقا، جاودانگی و کمال… اما آیا کسی از ما از کرم و بزرگی خدا شرم دارد؟ آیا کسی هست که هنگام نگاه به وجود خودش، نخواهد در برابر وجود خدا باقی بماند؟ یعنی بقا و جاودانگی را، حتی در بهشت و آخرت، نخواهد و تنها نابودی خود را از روی شرم از خدا بخواهد؟»
از این منظر، رهایی از اَنا صرفاً به معنای کنار گذاشتن برخی رفتارهای خودپسندانه نیست، بلکه به معنای دگرگونی بنیادی در نسبت انسان با خویشتن و خداوند است؛ بهگونهای که «من» و خواست شخصی، جایگاه محوری خود را از دست بدهد و اراده الهی محور زندگی انسان قرار گیرد.
سید احمد الحسن در جای دیگری توضیح میدهد که عبادتها و دعا کردن در مسیر مبارزه با «اَنا» قرار دارند، اما نباید گمان کرد که تنها با عبادت و دعا میتوان با اَنا جنگید؛ بلکه باید در آنها اخلاص داشت و اراده خدا را بر اراده انسان مقدم کرد، تا آنجا که اراده انسان پایان یابد و تنها اراده خدا باقی بماند و انسان با آن عمل کند.[23]
جمعبندی
براساس مجموعه مطالب یادشده، درمان عُجب و خودشیفتگی در دو سطح قابل بررسی است: سطح عملی و رفتاری و سطح درونی و معرفتی.
در سطح عملی، سخاوت، ایثار، مقدم داشتن دیگران و پرهیز از طلب برتری، به تضعیف محوریت «من» کمک میکند. در سطح درونی نیز تفکر در عظمت خداوند، شناخت ضعف و فقر ذاتی انسان، تأمل در سرنوشت مستکبران و بازشناسی جایگاه حقیقی انسان در برابر خداوند، زمینه رهایی از اَنا را فراهم میسازد.
در نتیجه، براساس این دیدگاه، درمان خودشیفتگی تنها با سرکوب یک رفتار ظاهری محقق نمیشود؛ بلکه نیازمند اصلاح نگرش انسان به خویشتن، دنیا و خداوند است. هرچه انسان بیشتر دریابد که تواناییها، نعمتها و حتی فرصت عبادت او موهبتی الهی و وسیلهای برای آزمون است، زمینه کمتری برای عُجب و خودبزرگبینی باقی خواهد ماند.
براساس بیانات فوق، راهکار اصلی سید احمد الحسن برای رهایی از عجب ـ بهعنوان یک بیماری اخلاقی ـ این است که انسان درمان را روی نفس متمرکز سازد و با «اَنا» بجنگد. جنگیدن با اَنا این است که انسان خود را نبیند و به دنبال تحقق خواست خود نباشد؛ بلکه قبل و همراه و بعد از خود و هر چیزی، خدا را ببیند و به دنبال تحقق اراده خداوند باشد.
ندیدن خود و محوریت نیافتن خواست خود و دیدن خداوند قبل و بعد و همراه هر چیز و مقدم داشتن اراده خداوند بر اراده خود، از یک سو نیاز به عبادت خالصانه و تلاش برای آراسته شدن به مکارم اخلاق و بهطور ویژه کرم و ایثار دارد و از سوی دیگر تفکر دقیقی را میطلبد.
در واقع، منیت و محوریت «اَنا» نهتنها انسان را از توجه به خداوندی که تنها او وجود حقیقی دارد غافل میکند و خود را وجود و صاحب اختیاری در کنار خداوند میبیند، بلکه دیگر موجودات و انسانها را بر مبنای خواستهها و دیدگاههای خود ارزیابی میکند. اما عبادت خالصانه انسان و آراسته شدن او به مکارم اخلاق و کرم و ایثار میتواند آرامآرام شعلههای منیت او را فروکاهد تا جایی که:
الف) خداوند اهمیت بیشتری برایش داشته باشد و بلکه محور توجه او قرار گیرد.
ب) با مخلوقات خداوند هم بر مبنای خودپسندی عمل نکند و آنچه را برای خود دوست دارد، برای آنها هم دوست بدارد و آنچه را خود نمیپسندد، برای آنان نیز نپسندد و فراتر، اینکه آنان را بر خود مقدم دارد.
اما با تفکر دقیق و براساس آموزههای یمانی آلمحمد علیهمالسلام، انسان مییابد که عمل او در نهایت جهد و اخلاص، اولاً جز با قوه الهی و توفیق خداوند تحقق نمییابد و ثانیاً در مقایسه با عمل اولیای الهی ـ اولیایی که در اوج بندگی ندای (یا حَسْرَتَىٰ عَلَىٰ مَا فَرَّطتُ فِی جَنبِ اللَّهِ) [24] (ای حسرت بر من که در ناحیۀ خدا کوتاهی کردم) سر میدهند ـ هیچ است.
براساس چنین تفکری، انسان در مقابل کرم الهی احساس شرم میکند که وجود دارد. طبق این تفکر، انسان مییابد که در اساس از عدم خارج نشده است و وجود حقیقی ندارد تا شأنی برای خود ببیند و شیفته خود و هنرنماییهای خود شود. سید احمد الحسن میفرماید:
«حقیقت آن است که وجود مخلوقات در برابر وجود خداوند سبحان، صرفاً یک وجود اعتباری است. وضعیت ما شبیه وضعیت ناپایداریهای کوانتومی در فضاست که بدنهای ما با آن به تکاپو و نوسان میافتد. ما در مقابل خداوند سبحان صرفاً عدم هستیم. چراکه ما اصولاً از عدم خارج نشدهایم. ما در عدم هستیم و عدممان را با خود به همراه داریم. در واقع جز خدای سبحان چیز دیگری موجود نیست.»[25]
جمعبندی و تطبیق
نگاه منابع دینی و روانشناسی به خودشیفتگی از جهاتی متفاوت و از جهاتی مشترک است. تفاوت این دو نگاه به معنای تضاد آن دو نیست؛ بلکه نگاه از زوایای متفاوت است. این تفاوتها را میتوان در جهات ذیل مشاهده کرد:
الف ـ تفاوت در دایرۀ موضوع: در نگاه روانشناسان ـ بهطور عمده مبتنی بر مدرنیسم ـ این موضوع در دایرۀ عالم مادی و قطعنظر از ارتباط آن با عالم غیب و خداوند لحاظ میشود و ازاینرو، خودشیفتگی وقتی مصداق پیدا میکند که کسی نگاه افراطی در بزرگنمایی توانمندیها و جایگاه خود دارد و این امر در کنشهای او، بهخصوص در تعامل با دیگران، اختلال ایجاد میکند. در نتیجه، از این نگاه کسی که ارزیابی درستی از جایگاه خود و توانمندیهایش داشته باشد و این ارزیابی مانعی در ارتباط سازنده با دیگران ایجاد نکند، بلکه موجب اعتمادبهنفسی مفید و هم کسب پیشرفت اجتماعی مناسب شود، چنین شخصی بهعنوان خودشیفته لحاظ نمیشود.
اما از نگاه قرآن و اهلبیت علیهمالسلام، وجود انسان و همهچیز او ـ از توانمندیهای جسمی گرفته تا علم و ثروت و منزلت اجتماعی و تا عبادات و مقامات معنوی او ـ همه فضل الهی است و دلخوش کردن به آن، عجب و خودشیفتگی گمراهکننده و هلاکتآمیز است و تاکنون عابدان، عارفان و قدرتمندان زیادی چون ابلیس، سامری، بلعم باعورا، علیبن ابیحمزه بطائنی، حیدر مشتت و ... را به ورطۀ هلاکت کشانده است. از نگاه سید احمد الحسن، مبتلا شدن به این خودشیفتگی، مبتلا شدن به بیماری خطرناک ابلیس است و نیاز ضروری به درمان دارد.
ب ـ تفاوت در پیامدهای آسیبی: براساس نگاه رایج در میان روانشناسان، تا هنگامی که جلوه کردن خود، مانعی در ارتباطات اجتماعی شخص ایجاد نکند و به پیشرفتهای عادی او آسیب وارد نکند، بحث درمان معنا ندارد و حتی میزان و شکلی از این «جلوهگری خود» مفید و رشددهنده است.
اما از نگاه وحیانی، پیامدهای اخلاقی و معنوی محوریت «اَنا» (من) و شیفته شدن نسبت به خود ـ اگرچه در زبان روانشناسی خودشیفتگی نامیده نشود ـ به مراتب از آسیبهای دنیوی که برای خودشیفتگی بیان میشود، هلاکتآمیزتر است.
ج ـ تفاوت در عوامل:
از نگاه روانشناختی، عوامل پنجگانه در ایجاد خودشیفتگی مؤثر است:
۱. والدگری تحسینکنندۀ افراطی.
۲. کمبود آینهگری همدلانه.
۳. والدگری سختگیر، کنترلگر و انتقادی.
۴. خودخواهی والدین.
۵. ارزشهای برتریجویی، رقابتها، نمایشگری در خانواده.
این عوامل، زمینههایی است که میتواند افراد را به بیماری خودشیفتگی سوق دهد. از نگاه وحیانی، تأثیر زمینهای این عوامل نفی نشده است، بلکه این عوامل بهعنوان اموری ناشایست مورد توجه قرار گرفته است. ناشایستگی این امور از نگاه منابع وحیانی، شاهدی بر این است که این عوامل میتواند تأثیرات منفی بر سلامت انسان و جامعه به جای گذارد و آنها را درگیر مشکلات و بیماریهایی از جمله خودشیفتگی نماید:
اول. والدگری تحسینکنندۀ افراطی: تشویق نسبت به عملی پسندیده، از اموری است که اهلبیت علیهمالسلام توصیه فرمودهاند. بهعنوان نمونه، امیرالمؤمنین علیهالسلام پس از آنکه مالک اشتر را نسبت به آثار ناگوار روحی مدح شدن توسط دیگران هشدار میدهد، میفرماید:
«هرگز آدم نیکوکار و بدکار در نزد تو مساوی نباشند؛ زیرا این امر نیکوکاران را به انجام کارهای نیک بیرغبت میکند و مردم بدکار را به کارهای زشت تشویق میکند.»[26]
همچنین حضرت پس از آنکه مالک را به ستودن مردم به شکلی نیکو امر میکند، حکمت این ستودن را اینگونه بیان میکند:
«زیرا یادآوری اعمال نیک آنها در حدی زیاد، انسان شجاع را به حرکت درمیآورد و انسان رویگردان را ترغیب میکند.»[27]
در عین حال، باید توجه داشت که اگرچه ستودن و تحسین «عمل» اشخاص مفید و مورد توصیه است، ولی این ستودن اگر به شکلی مبالغهآمیز و مصداق ستودن «خود» و «من» شخص باشد، کاری نادرست است و در احادیث متعدد از آن نهی شده است.
بهعنوان نمونه، پیامبر صلیاللهعلیهوآله فرمود:
«إيّاكم والمدح فإنّه الذّبح» «بپرهیزید از مدح کردن؛ زیرا که آن ذبح است.»[28]
همچنین امیرالمؤمنین علیهالسلام در هشدار نسبت به مدح شدن میفرماید: ستودن زیاد موجب تکبر و غرور میشود. بنابراین تحسین افراطی انسان از نگاه منابع دینی بهطور جدی آسیبزاست و، بهعبارتی، این منابع با نگاه روانشناختی نسبت به آسیبزایی «والدگری تحسینکنندۀ افراطی» همسو و تأییدکننده است.
مرز تحسین مفید با تحسین غیرمفید این است که در تحسین مفید، عمل مورد تحسین و تشکر قرار میگیرد، درحالیکه در تحسین افراطی، شخصیت فرد مورد تحسین بیاندازه قرار میگیرد که فرد دچار شناختی اغراقآمیز و بزرگمنشانه دربارۀ نفسش میشود تا جایی که منبع صدور فعل را خدا نمیبیند.
دوم. کمبود آینهگری همدلانه: عدم توجه به احساسات کودکان در موفقیتها، شکستها و ...، به نوعی بیاحترامی، نادیدهگرفتن و بیمهری نسبت به آنهاست. بنابراین منابع دینی با تأکید بر احترام به فرزندان[29] و نیز محبت نسبت به آنها[30]، در جایگاه مقابله با کمبود آینهگری همدلانه قرار گرفتهاند؛ در نتیجه میتوان گفت منابع دینی، در موضعی همسو با نگاه آسیبزا بودن «کمبود آینهگری همدلانه» قرار دارند.
سوم. والدگری سختگیر، کنترلگر و انتقادی: قرآن و اهلبیت(ع) در عین حال که بر مراقبت نسبت به فرزندان سفارش فرمودهاند، بر ملایمت در این مراقبت و دوری از کنترلگری مستبدانه نیز تأکید کردهاند.[31] [32] امام صادق(ع) از پیامبر(ص) نقل میکند که حضرت فرمود:
«خدا رحمت کند کسی را که فرزندش را در انجام وظیفه نسبت به او یاری کند. گفت: پرسیدم چگونه او را در انجام وظیفه نسبت به خود یاری کند؟ فرمود: با پذیرفتن آنچه بر او آسان است و چشمپوشی از آنچه بر او دشوار است و اینکه بر او تکلیف سنگین نکند و با او تندی نکند.»[33]
چهارم. خودخواهی والدین: احادیث در تقابل با خودخواهی والدین، حقوق و نیازهایی را برای فرزندان بیان کردهاند و والدین را نسبت به کوتاهی درباره نیازها و حقوق فرزندان هشدار دادهاند. بهعنوان نمونه، در روایتی امام زینالعابدین(ع) میفرمایند:
«و اما حقّ فرزندت این است که بدانی او از توست و با خوب و بدش در دنیا، منتسب به توست و بیگمان، تو دربارۀ آنچه بر عهدهات است: خوب تربیت کردن او و او را بهسوی خداوند عزوجل راهنمایی کردن و به فرمانبرداری از او (خداوند) یاری کردن، مسئولی. پس در کار او، همانند کسی عمل کن که میداند برای نیکی کردن به او پاداش میگیرد و بر بدی کردن به او مجازات میشود.»[34]
پنجم. ارزشهای برتریجویی، رقابتها و نمایشگری در خانواده: قرآن کریم و احادیث فراوان نسبت به پیامدهای هلاکتآمیز برتریجویی، رقابت و نمایشگری هشدار دادهاند. بهعنوان نمونه، خداوند میفرماید:
((آری،) این سرای آخرت را (تنها) برای کسانی قرار میدهیم که ارادۀ برتریجویی در زمین و فساد را ندارند؛ و عاقبت نیک برای پرهیزکاران است!)[35]
در مجموع، روشن شد که منابع دینی به نوعی در جهت مقابله با پدید آمدن عوامل پنجگانه خودشیفتگی از نگاه روانشناسی، دستورها و هشدارهایی را بیان کردهاند؛ در بعضی موارد نیز با روانشناسی همسو هستند.
تفاوت اساسی نگاه مبتنی بر منابع دینی با نگاه روانشناسی در این است که این عوامل تنها نقطهضعفها و مواضعی را برای نفوذ شیطان بر نفس آدمی و تحریک آن بهسمت خودشیفتگی ایجاد میکنند؛ اما عامل اساسی بیماریهای اخلاقی ـ و ازجمله خودشیفتگی ـ «اَنا» و منیت درون نفس آدمی است. تا هنگامی که این منیت در نفس کسی وجود داشته باشد، بروز خودشیفتگی در شکلهای مختلف آن ـ و گاه بسیار ظریف و پنهان ـ امکانپذیر است. سید احمد الحسن میفرماید:
«نفس، اساس بلا و خانۀ بیماری است. اگر در نفس انسان شکافهایی همسو با شهوات دنیوی نبود، و اگر درونش بیماریِ بزرگ «اَنا» نبود، شیطان راهی بر انسان نمییافت. ازاینرو، با سلامت نفس، آدمی سالم است، و با بیماری آن بیمار میشود، و با مرگ آن میمیرد.»
مقایسه جزئینگرانۀ دو نگاه
از زاویهای ریزبینانهتر میتوان نگاه منابع دینی و دیدگاه روانشناسی را درباره خودشیفتگی مقایسه کرد؛ در این مقایسه، مواردی از همپوشانی و مواردی از افتراق را در میان دو نگاه میتوان یافت:
نقاط اشتراک و همپوشانی:
1. جهل و نادانی (روایات) در برابر نقص در خودشناسی (روانشناسی):
روایات: «جهل و بیخردی» و «فساد عقل و ناتوانی در خودشناسی» را از ریشههای اصلی عجب و تکبر میدانند. انسان جاهل جایگاه حقیقی خود را نمیشناسد و دچار خودبزرگبینی میشود.
روانشناسی: «کمبود آینهگری همدلانه» و «والدگری سختگیر و انتقادی» به این نکته اشاره دارد که کودک مهارتهای همدلی، تنظیم هیجانی و درک واقعبینانه از خود را توسعه نمیدهد. همچنین، مکانیسمهایی مانند «انکار نواقص» و «بازسازی واقعیت» نشاندهندۀ ناتوانی در خودشناسی واقعی است.
همپوشانی: هر دو دیدگاه به نوعی به نقص در شناخت واقعبینانه از خود و جایگاه خویش اشاره دارند. جهل در روایات میتواند معادل عدم درک صحیح از واقعیتها و ظرفیتهای خود باشد که در روانشناسی نیز به دلیل عدم بازخورد صحیح یا تحریف واقعیت شکل میگیرد.
2. عقدۀ حقارت و ذلت درونی (روایات) در برابر نیاز به دفاع از خود آسیبپذیر (روانشناسی):
روایات: «عقدۀ حقارت و ذلت درونی» را عامل اصلی تکبر معرفی میکنند. فردی که در باطن احساس کوچکی میکند، برای جبران آن به تکبر روی میآورد.
روانشناسی: نظریۀ کوهوت به «خودشیفتگی دفاعی» اشاره دارد که در نتیجه احساس ناکافی بودن و برای محافظت از خود آسیبپذیر در برابر شرم و طرد شدن شکل میگیرد. مکانیسمهایی مانند «تحقیر دیگران» و «خودبزرگبینی» نیز برای حفظ تصویر مثبت از خود و پوشاندن آسیبپذیریها استفاده میشوند.
همپوشانی: این مورد یکی از قویترین نقاط اشتراک است. هر دو دیدگاه بر این باورند که رفتار متکبرانه یا خودشیفتهگونه، اغلب ماسکی برای پوشاندن احساسات عمیقتر ضعف، بیارزشی یا ناکافی بودن است.
3. پستی و فرومایگی شخصیت (روایات) در برابر خودخواهی والدین و مکانیسمهای دفاعی (روانشناسی):
روایات: «پستی و فرومایگی شخصیت» را عامل تکبر میدانند؛ زیرا فرد تهیمغز برای جبران ضعفهای درونی به تکبر متوسل میشود.
روانشناسی: «خودخواهی والدین» و نقص در همدلی میتواند به شکلگیری ویژگیهای سایکوپاتیک و رفتارهای دستکاریگرایانه منجر شود. «مکانیسمهای دفاعی» مانند تحقیر دیگران و رفتارهای سلطهگرانه نیز از ابزارهای فرد خودشیفته برای حفظ برتری خود هستند.
همپوشانی: هر دو به نوعی به نقصهای شخصیتی و رفتارهایی اشاره دارند که از یک مرکزیت خودخواهانه ناشی میشوند. فردی که در روایات به «پستی» متصف میشود، از نظر روانشناسی ممکن است درگیر مکانیسمهای دفاعی ناسالمی باشد که او را بهسمت رفتارهای تحقیرآمیز و خودبرتربینانه سوق میدهد.
جمعبندی تحلیل تطبیقی
هر دو رویکرد اسلامی و روانشناختی، پدیدههای عجب، تکبر و خودشیفتگی را بهعنوان معضلات شخصیتی میشناسند که ریشههای درونی و پیچیدهای دارند. دیدگاه اسلامی بیشتر بر جنبههای اخلاقی و معنوی، مانند جهل، فساد عقل و پستی نفس، تأکید دارد و این صفات را ناشی از نادیدهگرفتن جایگاه واقعی انسان در برابر خداوند و هستی میداند. در مقابل، رویکرد روانشناسی با تمرکز بر تجربیات دوران کودکی و تعاملات خانوادگی، به توضیح مکانیسمهای دفاعی و آسیبهای روانی میپردازد که منجر به خودشیفتگی میشوند.
با این حال، میتوان گفت که این دو دیدگاه مکمل یکدیگرند. جهل و نادانی که در روایات ذکر شده، میتواند در بستر تربیتی نامناسب (مانند عدم آینهگری همدلانه) تقویت شود. همچنین، احساس حقارت درونی که در روایات به آن اشاره شده، همان «خود آسیبپذیر» در روانشناسی است که فرد برای محافظت از آن به مکانیسمهای دفاعی خودشیفتهگونه روی میآورد.
در نهایت، هر دو رویکرد راهگشای فهم عمیقتر این صفات ناپسند هستند و میتوانند مبنایی برای پیشگیری و درمان در سطوح فردی و اجتماعی فراهم آورند.
خود را ارزیابی کنیم
· آیا از اینکه دیگران ما را تعریف و تمجید کنند، خوشمان میآید؟ اگر آری، چرا؟
· آیا وقتی دیگران، بهخصوص رقیب ما، نزد ما تعریف و تمجید میشوند، ناراحت نمیشویم؟
· آیا از انتقاد و بیان نواقص کارمان آشفته نمیشویم؟
· آیا در کارهای گروهی، سهم خود را بیشتر از دیگران نمیبینیم و کار خود را برتر نمیدانیم؟
· آیا در بحث و گفتوگو به دیگران اجازه میدهیم صحبت کنند و نظرشان را بیان کنند، یا اینکه عموماً خودمان متکلم وحده هستیم؟
· آیا تمایل نداریم توانمندیها، هنرها، عبادات و موفقیتهای خود را به نمایش بگذاریم و دربارۀ آنها صحبت کنیم؟
· آیا دوست داریم خانواده، دوستان و دیگران مطابق نظر و خواست ما عمل کنند؟
· آیا خود را زیباتر، خوشتیپتر، قویتر، باهوشتر و... از دیگران نمیبینیم؟
· آیا نظرات و خواستههای خود را برتر از نظرات و خواستههای دیگران نمیدانیم؟
· آیا از اینکه در میان جمع مرکز توجه باشیم، خشنود نمیشویم؟
· آیا از اینکه رقیبان در برابر ما کم بیاورند، خوشحال نمیشویم؟
· آیا گاهی از کارهای گروهی کنارهگیری نمیکنیم، چون نگرانیم به خواست و نظر ما توجه نشود؟
· آیا در خانواده، خود را صاحب حق بیشتری نسبت به همسر و فرزندانمان نمیدانیم؟
· آیا زحمات خود در خانواده را بیشتر از زحمات سایر اعضای خانواده نمیبینیم؟
· آیا خود را فردی کمنظیر در میان فامیل، دوستان و دیگران نمیدانیم؟
· آیا اغلب دیگران را مسئول مشکلاتی که در جمع خانواده، دوستان و... ایجاد میشود، و حتی مشکلاتی که برای خودمان پیش میآید، نمیدانیم؟
پانویسها:
-
[1]
سورۀ کهف، آیات 32-44.
-
[2]
الحرّانی، حسنبن علی. (بیتا). مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، ص 139، الباب الخامس و الستون في صفة الدنيا.
-
[3]
سید احمد الحسن، متشابهات، ج 3.
-
[4]
ابنشعبه حرانی، تحف العقول، النص، ص 285، وصيته (ع) لجابر بن يزيد الجعفي ....
-
[5]
سورۀ انعام، آیۀ 165.
-
[6]
سورۀ ملک، آیۀ 23.
-
[7]
سورۀ یونس، آیۀ 24.
-
[8]
سورۀ نمل، آیۀ 40.
-
[9]
کلینی، الکافی، ج ۲، ص 310.
-
[10]
غررالحکم، ح 5088.
-
[11]
سید احمد الحسن، جهاد درب بهشت است، ص 19 و 20.
-
[12]
همان، ص 21.
-
[13]
كلينى، الكافي (ط - الإسلامية)، ج2، ص60، تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
-
[14]
سورۀ غافر، آیۀ 83.
-
[15]
حلوانی، حسینبن محمد، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، قم، ۱۴۰۸ق، ص۱۴۰.
-
[16]
کلینی، الكافي، ج۲، ص 313.
-
[17]
تمیمی عامدی، عبدالواحدبن محمد، تصنیف غررالحکم، ص 309، قم، ۱۳۶۶.
-
[18]
سورۀ فاطر، آیۀ 44.
-
[19]
سورۀ کهف، آیۀ ۳۷.
-
[20]
سورۀ نازعات، آیات ۲۷-۳۱.
-
[21]
سورۀ کهف، آیۀ ۴۶.
-
[22]
سید احمد الحسن، متشابهات، ج 3، سؤال 107.
-
[23]
سید احمد الحسن، پاسخهای روشنگر بر بستر امواج، ج 4، سؤال 328.
-
[24]
سورۀ زمر، آیۀ 56.
-
[25]
سید احمد الحسن، توهم بیخدایی، ص526.
-
[26]
نهجالبلاغه (للصبحي صالح)، ص430.
-
[27]
همان، ص 434.
-
[28]
ابوالقاسم پاينده، نهجالفصاحة (مجموعه كلمات قصار حضرت رسول (ص))، ص 355، تهران، چاپ چهارم، 1382ش.
-
[29]
وَ عَنْهُ (ع) قَالَ: «أَكْرِمُوا أَوْلَادَكُمْ وَ أَحْسِنُوا آدَابَهُمْ يُغْفَرْ لَكُمْ.» وسائلالشيعة، ج21، ص 474.
-
[30]
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ لَيَرْحَمُ الْعَبْدَ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ.» الكافي، الإسلامية، ج 6 ، ص 50؛ مجموعة ورام، ج 2، ص 255.
-
[31]
(اى كسانى كه ايمان آوردهايد خود و خانوادۀ خويش را از آتشى كه هيزم آن انسانها و سنگهاست نگه داريد؛ آتشى كه فرشتگانى بر آن گمارده شده كه خشن و سختگيرند و هرگز فرمان خدا را مخالفت نمىكنند و آنچه را فرمان داده شدهاند (بهطور كامل) اجرا مىنمايند!) سورۀ تحریم، آیۀ 6.
- امام زینالعابدین (ع): «... و اما حق فرزندت، بدان که او از توست و در این دنیا به تو وابسته است؛ خوب باشد یا بد، و تو مسئولی از سرپرستی او با پرورش خوب و رهنمایی او به پروردگارش و کمک او به طاعت وی، دربارۀ خودت و دربارۀ خودش، و بر عمل او ثواب بری و در صورت تقصیر کیفر شوی. پس دربارۀ او کاری کن که در دنیا حُسن اثر داشته باشد و خود را به آن آراسته کنی و در نزد پروردگارش نسبت به او معذور باشی، بهسبب سرپرستی خوبی که از او کردی و نتیجۀ الهی که از او گرفتی، و لا قوة إلا بالله.» (تحفالعقول، ترجمۀ کمرهای، متن، 269، و اما حق خویشاوندی ..... ص 268).
-
[32]
مجموعة ورام، ج 2، ص 255.
-
[33]
کلینی، کافی، نشر اسلامیه، ج۶، ص۵۰.
-
[34]
ابنبابويه، من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 622، قم، چاپ دوم، 1413 ق.
-
[35]
سورۀ قصص، آیۀ 83.