مریم مجدلیه در کوچه‌پس‌کوچه‌های تاریخ

پیش‌گفتار

بی‌شک زنان وفادار به عیسی (ع) از تأثیرگذارترین زنان تاریخ بودند که با شنیدن دعوت حق، لبیک گفتند و تا آخرین لحظه، یعنی مصیبتِ تصلیب، بیعت نشکستند. شیرزنانی ازجمله مریمِ عذرا، مریمِ زنِ کلوپاس، مریمِ مجدلیه و سالومه، خواهرِ مادرِ عیسی (ع)، در آن لحظهٔ جانکاه حق را رها نکردند و علم‌داران دین گشتند. [1] در جامعۀ مردسالار یهودی آن دوره که زنان را به آشپزخانه سوق می‌داد [2] و در فرهنگی خشن و مردانه که جنس مؤنث را نادیده می‌گرفت، زنان نقشی کلیدی در شکل‌گیری مسیحیت اولیه ایفا کردند.

هیچ معلم یهودی در آن زمان حق نداشت زنان را به‌عنوان شاگرد بپذیرد [3]؛ درحالی‌که عیسی مسیح (ع) آنان را به علم‌آموزی تشویق می‌کرد. در متون مسیحیت، بارها از شاگردان زن عیسی (ع) یاد می‌شود؛ زنانی که حتی بیشترین سهم از گفت‌وگو با عیسی را به خود اختصاص می‌دادند. [4] عیسی (ع) جایگاه زنان را از زیر خروارها تبعیض بیرون کشید و آن را در برابر جایگاه مردان قرار داد. او در زمانی که این رفتار مرسوم نبود، در برابر سیلِ شکایت‌ها و زن‌ستیزی‌ها ایستاد و زنان را به شاگردی پذیرفت؛ و چه شاگردانِ قدرشناسی!

در میان تمامی شاگردان عیسی (ع)، «مریم مجدلیه» همچون نگینی می‌درخشد. او نخستین شاهد رستاخیز و تسلی‌بخش حواریون بود. نزد گنوسیانِ مسیحی از وی به‌عنوان آموزگار اسرار الهی و یار صادق عیسی (ع) یاد می‌شود. در آثار پدران کلیسا نیز به او لقب «حوّای جدید» [5] و «زنی پارسا» داده شده است. [6]

علی‌رغم جایگاه و شخصیتِ کلیدی او در دین مسیحیت، اطلاعات اندکی در عهد جدید از هویت وی وجود دارد. از نحوۀ آشنایی و فراخوانده‌شدن مریم مجدلیه به بشارت حضرت عیسی (ع) سرنخ‌های زیادی در دست نیست. شخصیت مبهم او از یک‌سو، و شاید دیدگاه مردسالارانۀ دینی از سوی دیگر، موجب شد عزت این بانوی پاک‌دامن در کوچه‌پس‌کوچه‌های تاریخ مسیحیت لگدمال شود.

براساس باور عموم مردم، مریم مجدلیه همان «زن گناهکار» در انجیل لوقا [7] دانسته شده است. [8] در عهد جدید، علاوه بر مریم مجدلیه، از مریم‌های دیگری نیز یاد شده است؛ ازجمله مریم اهل بیت‌عنیا، خواهرِ لازاروس (ایلعازر) [9]، و همچنین زن بدکاره‌ای که در خانۀ شمعون پاهای عیسی را شست. [10] بسیاری بر این باورند که این سه زن در واقع یک شخص ـ یعنی مریم مجدلیه ـ هستند. [11]

این معادلۀ نادرست، یعنی اختلاط سه مریم با مریم مجدلیه، ریشه در سخنرانی پاپ گرگوری کبیر [12] در رم، در سال ۵۱۹ میلادی دارد. او چنین گفت:

«ما معتقد هستیم کسی که لوقا او را زنِ گناهکار می‌نامد و یوحنا او را مریم می‌خواند، همان مریمی است که به گفتۀ مرقس، هفت شیطان از او بیرون رانده شدند. و آن شیاطین چه چیزی را جز آن فسادها نشان می‌دهند؟ برادرانم، روشن است که آن زن پیش‌تر در کارهای حرام، گوشتِ خود را معطر می‌کرد. بنابراین، آنچه را که پیش‌تر به‌طرز مفتضحانه‌ای نشان داده بود، اکنون به شیوه‌ای ستودنی به خدا تقدیم کرد. او انبوه جرم‌های خود را به فضایل تبدیل کرد تا خدا را به‌طور کامل با توبه خدمت کند؛ زیرا پیش‌تر به ناحق خدا را تحقیر کرده بود.» [13]

در این ‌باره که چرا پاپ گرگوری این تفسیر را ارائه داد، سه دیدگاه مختلف مطرح شده است:

1) تلاش برای کاهش تعداد مریم‌ها؛

2) ارائهٔ یک پیشینۀ گمشده برای چهره‌ای با اهمیتِ آشکار؛

3) زن‌ستیزیِ احتمالی.

اکثر محققان مدرن بر این باورند که تفسیر پاپ گرگوری توسط متون کتاب مقدس تأیید نمی‌شود و این تفسیر به‌طور رسمی در سال ۱۹۶۹ میلادی رد شد. اما آسیب وارد شده بود! مریم مجدلیه در طول تاریخ، در بسیاری از نقاشی‌ها، کتاب‌ها، فیلم‌ها و نمایشنامه‌ها، به چهره‌ای «گناهکارِ توبه‌کننده» تبدیل شد. این تعبیر نادرست از مریم مجدلیه به‌عنوان یک فاحشه و گناهکار، هنوز هم در جامعۀ غربی امروز رواج دارد. [14]

در متون فارسی نیز از مریم مجدلیه گاه به‌عنوان زنی تن‌فروش و بسیار زیبا یاد می‌شود که مردم شهر در پیِ سنگسار او بودند و عیسی (ع) او را نجات می‌دهد و از آن پس، وی به یکی از یاران نزدیک عیسی (ع) تبدیل می‌شود. [15] بسیاری از علمای اسلام نیز از نقش این بانوی بزرگوار و فداکار غافل مانده و شهرت او را صرفاً به داستان توبۀ وی محدود کرده‌اند؛ چراکه افراد پشیمان از گناه، معمولاً در مجالس پند و اندرز بیشتر مورد توجه و بحث قرار می‌گیرند. [16]

در این مقاله قصد داریم نگاهی عمیق‌تر به شخصیت مریم مجدلیه داشته باشیم؛ یاوری که در هنگام تصلیب، تدفین و رستاخیز حضور داشت، رسولِ عیسی (ع) که نامش و آموزه‌های سرّی‌ای که از نجات‌دهنده دریافت کرده بود، به حاشیۀ تاریخ رانده شد.

مریم مجدلیه

از گزارش‌های عهد جدید، به‌سختی می‌توان دربارۀ هویت تاریخی مریم مجدلیه اظهار نظر قطعی کرد. نخستین بار در انجیل مرقس ـ که قدیمی‌تر از سایر اناجیل است ـ به نام او اشاره می‌شود. [17] گفته می‌شود که او از شهری به نام «مَجدَله» بوده و به همین دلیل او را «مریم مجدلیه» نامیده‌اند. او به احتمال زیاد از خانواده‌ای یهودی بوده است و عیسای ناصری را احتمالاً در یکی از کنیسه‌های مجدله ملاقات کرده و از آن پس از او پیروی کرده است. [18]

به نظر می‌رسد مریم مجدلیه همان زن گناهکاری نیست که در انجیل لوقا (باب ۷) از او نام برده شده است؛ بلکه او زنی پاک‌سیرت است که نقشی کلیدی در تاریخ مسیحیت داشته است. او در لحظات مهم زندگی عیسی (ع)، ازجمله هنگام تصلیب، دفن مسیح و رستاخیز وی، حضور داشته است.

در انجیل متی، فصل ۲۷، آمده است:

«۶۰ او را در قبری نو که برای خود از سنگ تراشیده بود، نهاد و سنگی بزرگ بر سر آن غلطانید و برفت. 61 و مریم مجدلیه و مریم دیگر، در آنجا در مقابل قبر نشسته بودند.»

مریم مجدلیه دفن مسیح را مشاهده می‌کند و می‌داند که صبح یکشنبه کجا باید به دنبال او بگردد. صبح روز بعد، نخستین کسانی که به‌سوی مقبره می‌روند، مریم مجدلیه و زنان دیگری هستند که متوجه می‌شوند مقبره خالی است:

«۱ در سپیده‌دم روز اول هفته، زنان حنوطی را که فراهم کرده بودند با خود برداشتند و به مقبره رفتند. 2 اما دیدند سنگِ جلوِ مقبره به کناری غلطانیده شده است. 3 چون به مقبره داخل شدند، بدن عیسی خداوند را نیافتند. 4 از این امر در حیرت بودند که ناگاه دو مرد با جامه‌هایی درخشان در کنار ایشان ایستادند. 5 زنان از ترس سرهای خود را به زیر افکندند، اما آن دو مرد به ایشان گفتند: «چرا زنده را در میان مردگان می‌جویید؟ 6 او اینجا نیست، بلکه برخاسته است! به یاد آورید هنگامی که در جلیل بود به شما چه گفت. 7 گفت که پسر انسان باید به‌دست گناهکاران تسلیم شود، بر صلیب کشیده شود و در روز سوم برخیزد. 8 آنگاه زنان سخنان او را به یاد آوردند. 9 چون از مقبره بازگشتند، این‌همه را به آن یازده رسول و نیز به دیگران بازگفتند. 10 زنانی که این خبر را به رسولان دادند، مریم مجدلیه، یوآنا، مریم مادر یعقوب و زنان همراه ایشان بودند.» [19]

در نخستین روز هفته، سحرگاهان، درحالی‌که هوا هنوز تاریک بود، مریم مجدلیه به مقبره آمد و دید که سنگ از برابر آن برداشته شده است. [20] عیسی به او ـ یعنی مریم مجدلیه ـ گفت:

«بر من میاویز، زیرا هنوز نزد پدر صعود نکرده‌ام؛ بلکه نزد برادرانم برو و به آنان بگو که نزد پدرِ خود و پدرِ شما و خدایِ خود و خدایِ شما صعود می‌کنم.»

مریم مجدلیه رفت و شاگردان را خبر داد که: «خداوند را دیده‌ام!» و آنچه به او گفته بود، برای آنان بازگفت. [21]

بنابراین، مریم مجدلیه در مهم‌ترین روایت اعتقادی مسیحیت، یعنی رستاخیز، حضوری پررنگ دارد و چنان مورداعتماد عیسی (ع) بوده است که عیسی (ع) او را به‌عنوان رسولِ خود نزد حواریون برگزید. [22]

دست بر قضا، لوقا در انجیل خود دقیقاً پس از بیان داستان زن گناهکار، مریم مجدلیه را به‌عنوان یکی از همراهان عیسی (ع) معرفی می‌کند؛ زنی که رفته‌رفته نقش پررنگ‌تری در کنار عیسی (ع) ایفا می‌کند. این امر احتمالاً موجب می‌شود که در ذهن مردان کلیسا این دو شخصیت به هم پیوند داده شوند و، خواسته یا ناخواسته، از قداست زن وفاداری کاسته شود که جایگاه مردان را در دین متزلزل می‌کرد. اما برای شناخت بیشتر وی، لازم است با دقت بیشتری به روایات اناجیل دربارهٔ شخصیت او بپردازیم: [23]

«۳ در این هنگام، علمای دین و فریسیان، زنی را که در حین زنا گرفتار شده بود آوردند و او را در میان مردم به پا داشته، 4 به عیسی گفتند: «استاد، این زن در حین زنا گرفتار شده است. 5 موسی در شریعت به ما حکم کرده که این‌گونه زنان سنگسار شوند. حال، تو چه می‌گویی؟» 6 این را گفتند تا او را بیازمایند و موردی برای متهم کردن او بیابند. اما عیسی سر به زیر افکنده با انگشت خود بر زمین می‌نوشت. 7 ولی چون آنان همچنان از او سؤال می‌کردند، عیسی سر بلند کرد و بدیشان گفت: «از میان شما، هر آن‌کس که بی‌گناه است، نخستین سنگ را به او بزند.» [24]

همچنین در انجیل لوقا می‌خوانیم:

«۳۶ روزی یکی از فریسیان عیسی را به صرف غذا دعوت کرد. پس به خانهٔ آن فریسی رفت و بر سفره نشست.
۳۷ در آن شهر، زنی بدکاره می‌زیست که چون شنید عیسی در خانهٔ آن فریسی میهمان است، ظرفی مرمرین، پر از عطر، با خود آورد 38 و گریان، پشت‌سر عیسی کنار پاهای او ایستاد. آنگاه با قطرات اشک به شستن پاهای عیسی پرداخت و با گیسوانش آن‌ها را خشک کرد. سپس پاهای او را بوسید و عطرآگین کرد. 39 چون فریسیِ میزبان این را دید، با خود گفت: اگر این مرد به‌راستی پیامبر بود، می‌دانست این زن که لمسش می‌کند کیست و چگونه زنی است؛ می‌دانست که بدکاره است.» [25]

«۴۴ آنگاه به‌سوی آن زن اشاره کرد و به شمعون گفت: «این زن را می‌بینی؟ به خانه‌ات آمدم و تو برای شستن پاهایم آب نیاوردی، اما این زن با اشک‌هایش پاهای مرا شست و با گیسوانش خشک کرد! 45 تو مرا نبوسیدی، اما این زن از لحظهٔ ورودم دمی از بوسیدن پاهایم بازنایستاده است. 46 تو بر سر من روغن نمالیدی، اما او پاهایم را عطرآگین کرد. 47 پس به تو می‌گویم، محبت بسیار او ازآن‌روست که گناهان بسیارش آمرزیده شده است؛ اما آن‌که کمتر آمرزیده شد، کمتر هم محبت می‌کند.
۴۸ سپس رو به آن زن کرد و گفت: "گناهانت آمرزیده شد!"» [26]

اما اگر مریم مجدلیه همان زن بدکاره است، چرا در هیچ‌یک از اناجیل به نام او اشاره‌ای نشده است؟! اگر مقصود لوقا در باب ۷ از آن زن بدکاره، مریم مجدلیه است، چرا در همان‌جا نام او را ذکر نکرد؟! چه دلیلی دارد که وی در باب بعدی (باب ۸) برای نخستین بار مریم مجدلیه را - به‌عنوان یکی از چندین زنی که عیسی آنان را درمان کرد و ثروتشان را در راه دین خدا صرف نمودند ـ معرفی کند؟ [27]

«۱ پس از آن، عیسی شهر به شهر و روستا به روستا می‌گشت و به پادشاهی خدا بشارت می‌داد. آن دوازده تن نیز با وی بودند،
۲ و نیز شماری از زنان که از ارواح پلید و بیماری شفا یافته بودند: مریم معروف به مجدلیه که از او هفت دیو اخراج شده بود،
۳ یوآنا همسر خوزا، مباشر هیرودیس، سوسن و بسیاری زنان دیگر. این زنان از دارایی خود برای رفع نیازهای عیسی و شاگردانش تدارک می‌دیدند.» [28]

گرنویل کِنت [29] معتقد است که لوقا برای حفظ حریم خصوصی، نام مریم مجدلیه را از روی زن بدکاره حذف کرده است؛ اما این توضیح تنها زمانی می‌تواند قانع‌کننده باشد که دلایل کافی برای اثبات ادعای خود - مبنی بر این‌که مریم مجدلیه همان زن بدکاره است - ارائه دهد. حتی اگر بپذیریم که ارواح پلید به گناه زنا اشاره دارد، لوقا از سه زن دیگر نیز نام برده است که هرکدام را با حدس و گمان می‌توان به داستان زن بدکاره مرتبط دانست!

استدلالی که پاپ گرگوری کبیر در یکی دانستن این دو شخصیت ارائه می‌دهد، «هفت دیو اخراج‌شده» است. وی معتقد است که هفت دیو به گناه زنا و فحشا اشاره می‌کند. اما این پرسش همچنان باقی است که چرا در داستان زن بدکاره نام مریم مجدلیه آورده نشده است؟! اگر تصور کنیم که لوقا قصد داشت گذشتهٔ او را برای حفظ آبرو پنهان کند، احتمالاً به هفت دیو اخراج‌شده نیز اشاره‌ای نمی‌کرد.

از سوی دیگر، اگر ارواح پلید تنها به گناه و فحشا اشاره داشته باشند، باید تمامی آن زنان را گناهکار بدانیم؛ درحالی‌که ارواح خبیث و دیو می‌تواند به بیماری جسمی نیز اشاره داشته باشد. در انجیل متی (باب ۱۷) می‌بینیم که دیو باعث یک بیماری جسمی ـ یعنی صرع ـ شده است:

«۱۴ چون نزد جماعت بازگشتند، مردی به عیسی نزدیک شد و در برابر او زانو زد و گفت: 15 «سرورم، بر پسر من رحم کن. او صرع دارد و سخت رنج می‌کشد. اغلب در آتش و در آب می‌افتد. 16 او را نزد شاگردانت آوردم، ولی نتوانستند شفایش دهند.» 17 عیسی در پاسخ گفت: «ای نسل بی‌ایمان و منحرف، تا به کی با شما باشم و تحملتان کنم؟ او را نزد من آورید.» 18 پس عیسی بر دیو نهیب زد و دیو از پسر بیرون شد و او در همان دم شفا یافت.» [30]

در نتیجه، این احتمال وجود دارد که «هفت دیو» به بیماری سخت و مزمن جسمی در مریم مجدلیه اشاره داشته باشد، نه به گناه زنا. به نظر می‌رسد کسانی که استدلال پاپ گرگوری کبیر را پذیرفتند، صرفاً به این دلیل که این دیدگاه از سوی فردی دارای قدرت دینی بیان شده بود، بدون هیچ تحقیق و تفکری چنین گذشته‌ای را به مریم مجدلیه نسبت داده‌اند!

گروهی که مریم مجدلیه را زن بدکاره می‌دانند، او و مریم اهل بیت‌عنیا را نیز یکی می‌پندارند؛ زیرا مریم اهل بیت‌عنیا (خواهر ایلعازر) همانند زن بدکاره، پاهای عیسی را با عطری گران‌بها شست‌وشو داد و با موهای سرش خشک کرد:

«۱ مردی ایلعازر نام بیمار بود. او از مردمان بیت‌عنیا، دهکدهٔ مریم و خواهرش مارتا بود. 2 مریم همان زنی بود که خداوند را با عطر تدهین کرد و با گیسوانش پاهای او را خشک نمود. اینک برادرش ایلعازر بیمار شده بود.» [31]

«۱ شش روز پیش از عید پسَخ، عیسی به بیت‌عنیا، محل زندگی ایلعازر آمد، همان که عیسی او را از مردگان برخیزانیده بود.
۲ در آنجا برای تجلیل او شام دادند. مارتا پذیرایی می‌کرد و ایلعازر ازجمله کسانی بود که با عیسی بر سفره نشسته بود.
۳ در آن هنگام، مریم عطری گران‌بها از سنبل خالص را که حدود یک لیترا بود برگرفت و پاهای عیسی را با آن عطرآگین کرد و با گیسوانش خشک نمود، چنان‌که خانه از رایحهٔ عطر آکنده شد.» [32]

اما چگونه می‌توان زن گناهکار و مریم بنت‌عنیا را تنها به این دلیل که عملی مشابه انجام داده‌اند، یکی پنداشت؟ زیرا دلیل و موقعیتی که مریم از بیت‌عنیا این عمل را انجام داد، متفاوت از آن زن گناهکار بوده است. بنابراین به نظر می‌رسد این دو شخصیت نیز از یکدیگر جدا باشند. [33]

در نتیجه، برای شناخت شخصیت واقعی مریم مجدلیه، باید فقط به بخش‌هایی رجوع کنیم که نام «مریم مجدلیه» در آن‌ها به‌صراحت ذکر شده است، تا او را با مریم‌های دیگر کتاب مقدس اشتباه نگیریم؛ همان‌گونه که راویان اناجیل برای رفع ابهام، هرجا که لازم بوده این شخصیت‌ها را از یکدیگر تفکیک کرده‌اند: مریم مادر یوشا، مریم مادر یعقوب، مریم زن کلوپاس، مریم مجدلیه و …

وارثِ ملکوتِ نور

مریم مجدلیه تا پایان عمر خویش در گسترش پیام ملکوت الهی سعی وافری به خرج داد؛ اما در قرون وسطی - هرچند او همچنان جایگاه والایی داشت و معجزات و کرامات گوناگونی به او نسبت داده می‌شد - با زن گناهکار در اناجیل یکی انگاشته شد و همین امر او را به حاشیۀ تاریخ مسیحیت برد. [34] از آن زمان به بعد، حتی در فرهنگ عامۀ مسیحی نیز مریم مجدلیه به‌عنوان زنی تن‌فروش معرفی شد که سرانجام به عیسی ایمان آورد و بخشیده شد؛ داستانی جذاب که ذهن مخاطب را از نقش کلیدی مریم مجدلیه در تاریخ مسیحیت دور می‌کند. در این بخش از مقاله قصد داریم شخصیت وی را بر اساس انجیل‌های رسمی و غیررسمی بررسی کنیم.

مریم مجدلیه، براساس اناجیل چهارگانه، در بنیان‌گذاری مسیحیت نقشی اساسی و چشمگیر ایفا کرده است. او هنگام فعالیت عیسی (ع) در جلیل حاضر بود، در اورشلیم از وی پیروی کرد و تا آخرین لحظه در کنار مصلوب ماند. [ر.ک: منبع شمارۀ 5] وی به‌ویژه در مصیبت تصلیب، وفاداری خویش را به دین الهی اثبات می‌کند و لحظه‌ای میدان نبرد با تاریکی را خالی نمی‌گذارد. در انجیل یوحنا می‌خوانیم:

«۲۵ نزدیک صلیب عیسی، مادر او و خواهر مادرش و نیز مریم زنِ کلوپاس و مریم مجدلیه ایستاده بودند. 26 چون عیسی مادرش و آن شاگردی را که دوست می‌داشت در کنار او ایستاده دید، به مادر خود گفت: «بانو، اینک پسرت».
۲۷ سپس به آن شاگرد گفت: «اینک مادرت». از آن ساعت، آن شاگرد او را به خانۀ خود برد.» [35]

در انجیل مرقس نیز مریم مجدلیه و زنان دیگر به‌عنوان شاهدان تصلیب و تدفین عیسی (ع) معرفی شده‌اند:

«۳۷ پس عیسی به بانگ بلند فریادی برآورد و دمِ آخر برکشید. 38 آنگاه پردۀ معبد از بالا تا پایین دو پاره شد.
۳۹ چون فرماندۀ سربازان که در برابر عیسی ایستاده بود دید او چگونه جان سپرد، گفت: «به‌راستی این مرد پسر خدا بود.»
۴۰ شماری از زنان نیز از دور نظاره می‌کردند. در میان آنان مریم مجدلیه، مریم مادر یعقوب کوچک و یوشا، و سالومه بودند.
۴۱ این زنان هنگامی که عیسی در جلیل بود، او را پیروی و خدمت می‌کردند. بسیاری از زنان دیگر نیز که همراه او به اورشلیم آمده بودند، در آنجا بودند.» [36]

«۱ چون روز شبات گذشت، مریم مجدلیه و سالومه و مریم، مادر یعقوب، حنوط خریدند تا بروند و بدن عیسی را تدهین کنند.» [37]

در انجیل متی نیز گزارشی مشابه به چشم می‌خورد که مریم مجدلیه به همراه زنان دیگر تا آخرین لحظه شاهد تصلیب بودند. [38] آنان صبح روز بعد، نخستین کسانی هستند که به‌سوی مقبره می‌روند و متوجه می‌شوند که سنگ جلوی مقبره غلتانیده شده است. چون وارد شدند، جوانی را دیدند که می‌گوید عیسای ناصری آنجا نیست و اکنون بروید و به شاگردان او و به پطرس بگویید که او پیش از شما به جلیل می‌رود.

«۹ چون عیسی در سحرگاه نخستین روز هفته برخاست، نخست بر مریم مجدلیه ـ که از او هفت دیو بیرون کرده بود ـ ظاهر شد. 10 مریم نیز رفت و به یاران او که در ماتم و زاری بودند خبر داد. 11 اما آنان چون شنیدند که عیسی زنده شده و مریم او را دیده است، باور نکردند. 12 پس از آن، عیسی با سیمایی دیگر بر دو تن از ایشان که به مزارع می‌رفتند ظاهر شد.
۱۳ آن دو بازگشتند و دیگران را از این امر آگاه ساختند، اما سخن ایشان را نیز باور نکردند.
۱۴ سپس عیسی بر آن یازده تن، در حالی که به غذا نشسته بودند، ظاهر شد و آنان را به سبب بی‌ایمانی و سخت‌دلی‌شان توبیخ کرد.» [39]

این متون خود گویای نقش مهم وی در بحرانی‌ترین رخدادهای مسیحیت است. در اناجیل گنوسی [40] نیز از مریم مجدلیه به‌عنوان آموزگار تعالیم سرّی عیسی (ع)، حواری محبوب او، موجودی روحانی و آگاه به همه‌چیز یاد می‌شود. در انجیل مریم مجدلیه می‌خوانیم که حواریون عیسی از تبلیغ پیام پسر انسان بیمناک‌اند، اما مریم مجدلیه به آنان امید و دلگرمی می‌دهد و تأکید می‌کند که لطف عیسی (ع) همواره با شاگردان خواهد بود؛ بنابراین نباید بترسند یا نگران باشند:

(۱ آنان غمگین گشته، اشک ریخته، گفتند: «چگونه به‌سوی امت‌ها رفته، ملکوت پسر انسان را بشارت دهیم؟ آنان که با او شفقت نکردند، با ما چگونه شفقت خواهند کرد؟» 2 آنگاه مریم به پا خاسته، به برادرانش درود فرستاده، گفت: «غمگین نباشید و در تردید نیفتید، چراکه فیض او همواره با شما بوده، شما را یاری خواهد کرد.» 3 «پس بهتر آن است که عظمت او را بستاییم، که ما را برگزیده و مشابه انسان کرده است.») [41]

همچنین مریم مجدلیه کسی است که ملکوت آسمان‌ها را می‌بیند و رؤیای خود را تصدیق می‌کند:

«من پروردگار را در رؤیایی دیدم و به او گفتم: "پروردگارا، من شما را در رؤیایی دیدم." او در پاسخ گفت: "برکت باد بر تو که مرا دیدی و دچار تزلزل نشدی."» [42]

در انجیل فیلیپ نیز مریم مجدلیه نقشی تقریباً مشابه دارد؛ یعنی آموزش مبانی رمزی و سرّی همچون نیروهای ملأ اعلی، رابطۀ نور و ظلمت و دیگر مفاهیم باطنی. همچنین از او به‌عنوان یکی از سه زنی که همواره یار و یاور عیسی (ع) بودند [43] یاد شده است. [44]

در رسالۀ پیس‌تیس سوفیا، مریم مجدلیه در زمرۀ حواریون ذکر می‌شود. این رساله حاوی گفت‌وگویی آخرالزمانی میان عیسی و شاگردانش است. بر اساس این متن، عیسای برخاسته از مرگ [45] دربارۀ دوره‌های مختلف جهان به شاگردان خود تعلیم می‌دهد. در این میان، مریم مجدلیه بیش از سایر شاگردان، پرسش‌هایی دربارۀ جهان، رابطۀ نور و ظلمت، ارواح انسان‌ها و موضوعات مشابه مطرح می‌کند. از حدود ۴۲ سؤال طرح‌شده، ۳۹ سؤال را او می‌پرسد؛ و عیسی به سبب این پرسش‌ها، از او با عنوان «مریم پاک و روحانی» یاد می‌کند و به وی بشارت می‌دهد که وارث «کلّ ملکوت نور» خواهد شد. [46]

به‌طور کلی، بررسی اجمالی اناجیل رسمی و رساله‌های گنوسی نشان می‌دهد که مریم مجدلیه یکی از یاران باوفای عیسی (ع)، شاگرد و رسول او بوده است؛ و نیز هیچ‌گونه مطلب خلاف عفت یا ناپاکی دربارۀ وی در هیچ‌یک از این متون دیده نمی‌شود.

 مردسالاری دینی

در آیین یهود، نقش زن به امور خانه‌داری منحصر بود و پیش از بعثت حضرت عیسی (ع)، در جوامع بشری به زن با دیدی تحقیرآمیز نگریسته می‌شد. در زمانی که زن «جنس دوم» به شمار می‌آمد، حضرت عیسی (ع) ظهور کرد و دین خود را دین رحمت معرفی نمود. [47] برای او زن و مرد، ارباب و غلام، فقیر و غنی تفاوتی نداشتند. برخورد محبت‌آمیز عیسی (ع) سبب شد گروهی از زنان از ابتدای بعثت آن حضرت به او ایمان آورند و تا عروج او به آسمان همراهش باشند. ولی با توجه به متون تاریخی مانند رسالۀ پیس‌تیس سوفیا و انجیل فلییپ، به نظر می‌آید حتی شاگردان مرد حضرت عیسی (ع) نیز نسبت به زنان نظر مساعدی نداشتند.[48] [49] چنین دیدگاهی موجب می‌شود که کم‌کم قوانین مسیحیت رنگ‌وبوی زن‌ستیزی به خود بگیرد:

«زنان در کلیسا باید ساکت بمانند؛ چون آنان مجاز به سخن گفتن نیستند. آن‌ها باید تابع مردان باشند، همان‌طور که قوانین می‌گوید.» [50]

«و باید که زن به آرامی و با کمال اطاعت گیرد و زن را به تعلیم دادن اجازت نمی‌دهیم تا آن‌که زیردست مرد باشد، بلکه سکوت اختیار کند؛ آدم خلق شد و حوّا، آدم فریفته نشد، بلکه زن فریفته شد و از حد تجاوز نمود.» [51]

چنین قوانینی بدعت‌گذاری در دین الهی است؛ و نجات‌دهنده چه زیبا فرمود:

«خارج از قوانینی که من برای شما مشخص کردم، از خودتان سرِ خود قانونی وضع نکنید؛ همانند قانون‌گذاران نباشید و با استناد به قوانین، دیگران را تحت سلطه درنیاورید.» [52]

مشابه چنین قوانینی در اسلام نیز ذکر شده است. برای نمونه، در سورۀ نساء، آیۀ ۳۴ می‌خوانیم:

(مردان سرپرست زنان‌اند، به دلیل آن‌که خدا برخی از ایشان را بر برخی برتری داده و [نیز] به دلیل آن‌که از اموال خود برای [زنان] خرج می‌کنند).

براساس چنین آیات قرآنی، برخی از علما دچار تفسیر به رأی شده و قوانین را به نفع جنس مرد تفسیر کرده‌اند. آنان این آیات و احکام را معیاری برای ارزشمندتر و برتر بودن مردان دانسته‌اند؛ در حالی‌که مسئلۀ سرپرستی مردان هیچ ارتباطی با برتری ذاتی یا ارزش انسانی ندارد، بلکه ارزش انسان تنها به میزان تقوا و تقرب الهی وابسته است. [53]

در کلیسای اولیه، اگرچه زنان از منزلتی خاص برخوردار بودند، اما به‌تدریج از مناصب کلیسایی کنار گذاشته شدند. از سدۀ سوم میلادی به بعد، زنان به حاشیۀ دین رانده شدند. بی‌اعتنایی به زنان با ظهور رهبانیت [54] و استقرار نظام پاپی در قرون وسطی به اوج خود رسید. تثبیت سلسله‌مراتب در کلیسا، خصومت با مسائل جنسی، پیوند دادن زنان با گناهان جنسی، و بی‌ارزش شمردن آموزش برای زنان، همگی موجب افول منزلت زنان در کلیسای اولیه شد. [55]

در باب مردسالاری دینی، همین بس که بدانیم انجیل منسوب به مریم مجدلیه ـ زنی که آموزگار حواریون بود ـ آن‌چنان مورد بی‌توجهی قرار گرفت که تقریباً نیمی از آن برای همیشه از میان رفت.

امروزه افراد اندکی با انجیل مریم مجدلیه آشنایی دارند. این کتاب در اوایل قرن دوم میلادی به رشتۀ تحریر درآمده است. حدود پانزده قرن بعد، تنها نسخه‌ای از آن کشف و ترجمه شد. شش صفحه از این کتاب به‌طور کامل از بین رفته و کمتر از هشت صفحه از نسخۀ پاپیروس باستانی آن باقی مانده است. شگفت آن‌که همین تعداد اندک صفحات، نظریه‌ای تأمل‌برانگیز درباره تاریخ گمشده مسیحیت ارائه می‌دهد؛ تاریخی که نزدیک به پانزده قرن در پردۀ پنهان مانده بود.

ناگفته‌هایی از مریم مجدلیه

انجیل مریم، سخنان نجات‌دهنده را پس از عروجش با مریم مجدلیه بازگو می‌کند. این بدان معناست که مریم از نظر روحانی با نجات‌دهنده در ارتباط بوده است. برای نمونه، پطرس از مریم می‌خواهد برای آنان از سخنانی بگوید که نجات‌دهنده به او گفته و دیگران از آن بی‌خبرند، و مریم پاسخ می‌دهد: «آنچه را که نهان است بر شما آشکار خواهم ساخت.» این گفت‌وگو گویای آن است که نجات‌دهنده، مریم را برای تعلیم معارف باطنی شایسته دانسته و نکاتی را در مکاشفه به او گفته است که دیگران از آن آگاه نیستند:

«هنگامی که مریم این را گفت، سکوت کرد؛ چراکه منجی با او سخن می‌گفته است.» [56]

در انجیل مریم، برخلاف اناجیل چهارگانه، از «عیسای ناصری» نامی برده نشده است، بلکه کسی که با مریم مجدلیه سخن می‌گوید «نجات‌دهنده» خوانده می‌شود. اما در اینجا دو پرسش اساسی مطرح می‌شود:

آیا منظور از نجات‌دهنده در انجیل مریم مجدلیه همان عیسی (ع) است؟

و نجات‌دهنده چه آموزه‌هایی را به مریم انتقال داده بود که درک آن برای حواریون دشوار بوده است؟

پیش از پاسخ به این پرسش‌ها، لازم است به موضوعی بنیادین بپردازیم: در مهم‌ترین واقعۀ تاریخ مسیحیت ـ یعنی مصیبت تصلیب ـ چه کسی مصلوب شد؟ بیش از ۱۷۰۰ سال پیش، در میان مسیحیان اولیه این باور وجود داشت که عیسی به صلیب کشیده نشد، بلکه شخص دیگری که شبیه او بود مصلوب شد. انجیل یهودا، اثری خطی و باستانی است که تاریخ آن به ابتدای قرن سوم میلادی بازمی‌گردد؛ [57] این انجیل سندی تاریخی است که به‌روشنی به مسئلۀ «شبیه عیسی» اشاره می‌کند:

«و یهودا گفت: ای آقا! آیا ممکن است نسل من تحت سلطۀ حُکام قرار گیرد؟

عیسی پاسخ داد و به او گفت: بیا، این من هستم…

[دو خط مفقود شده است]

لیکن تو هنگامی که ملکوت و نسلش را ببینی، بسیار اندوهگین خواهی شد.

و هنگامی که آن را شنید، یهودا به او گفت: من چه خیری را حاصل کردم؟ چراکه تو کسی هستی که مرا از آن نسل دور ساختی.

عیسی پاسخ داد و گفت: تو سیزدهمین خواهی بود و در آینده از سوی نسل‌های دیگر مورد لعنت واقع خواهی شد؛ لیکن تو برای پادشاهی بر آنان بازخواهی گشت، و در روزهای پایانی، صعود تو را لعنت خواهند کرد، تا نسل مقدس.» [58]

بنابراین، آنچه کلیسای امروز ادعا می‌کند ـ مبنی بر این‌که عیسی (ع) به صلیب کشیده شد ـ موضوعی است که در میان مسیحیان اولیه مورد اختلاف بوده و حتی تا امروز نیز درباره آن اختلاف نظر وجود دارد؛ و وجود فرقۀ مسیحی «شاهدان یهوه» بهترین گواه بر تداوم این اختلاف است.

اگرچه علمای کلیسا، نویسندگان انجیل یهودا و دیگر اناجیل غیررسمی ـ ازجمله انجیل فیلیپ، انجیل پطرس، انجیل مریم و… ـ را بدون ارائه دلایل متقن، به‌سادگی متهم به بدعت‌گذاری می‌کنند، اما اگر اندکی دربارۀ این متون موسوم به «غنوسی» جست‌وجو شود، روشن می‌گردد که کلیسا بدون هیچ منبع موثقی، عقاید آنان را باطل اعلام کرده است. وجه اشتراک تمامی این متون، «انکار رنج بردن و به صلیب رفتن مسیح» است.

در انجیل یهودا به‌وضوح مشخص می‌شود که یهودا از اهالی زمین نیست. [59] او شبیه عیسی می‌شود و به‌جای او به صلیب می‌رود و خود را قربانی می‌کند:

«اما تو برتر از همۀ آنان خواهی بود؛

زیرا تو آن انسانی را که مرا پوشیده است، قربانی خواهی کرد.

و حال و وضعیت قرن تو بلند،

و مجازات الهی تو شعله‌ور،

و ستاره‌ات درخشان و آشکار خواهد شد،

و قلب تو…» [60]

به‌طور قطع، «یهودا»یِ آمده در برخی متون انجیل یهودا ـ مانند همین متن ـ کسی غیر از «یهودای اِسخَریوطی» است که عیسی (ع) را تحویل داد و به او خیانت کرد. «یهودا» در عربی به معنای «حمد» و «احمد» است. این اسم اشاره دارد به مهدی، نجات‌دهنده و تسلی‌دهنده‌ای که در آخرالزمان وعدۀ ظهورش داده شده است. انگیزه‌ای که باعث شد علمای کلیسا به انجیل یهودا طعنه بزنند، این است که یهودای موجود در آن را به یهودای اسخریوطی بازمی‌گردانند. [61] آنان دربارۀ یهودا دچار همان اشتباه مشابه شدند ـ یعنی «اختلاط اشخاص» ـ همان خطایی که پیش‌تر دربارۀ مریم‌ها رخ داد؛ درحالی‌که باید به ایشان گفت: هر گردی، گردو نیست. اگر در اناجیل رسمی نیز بدون سوگیری تفکر کنیم متوجه خواهیم شد آن کسی که به صلیب کشیده شد «شبیه‌عیسی» است؛ زیرا:

۱. عیسی (ع) درخواست می‌کند به صلیب کشیده نشود: «...۳۹ سپس قدری پیش رفته، به روی زمین افتاد و دعا می‌کرد، در حالی که می‌گفت: ای پدر، اگر ممکن باشد این جام را از من بگذران...» [62] عیسی (ع) از خداوند درخواست می‌کند تا از به دار آویخته شدن و عذاب معاف شود. آیا ممکن است خداوند دعای پیامبر مرسل خود را مستجاب نکند؟ اگر بگوییم عیسی (ع) همان کسی بود که به صلیب کشیده شد، در رفتار ایشان (ع) تناقضی را مشاهده خواهیم کرد؛ چگونه ایشان (ع) از یک‌سو دعا می‌کند به دار آویخته نشود و از سوی دیگر، در برابر چنین اتفاقی راضی و تسلیم است؟!

در انجیل یوحنا (باب ۱۸) می‌خوانیم زمانی که سربازان به همراه یهودای اسخریوطی در پی دستگیری عیسی (ع) آمدند، پطرس با شمشیر ضربتی به خادم کاهن اعظم زد و گوش راستش را برید. عیسی (ع) به وی می‌گوید: «شمشیر خویش در نیام کن! آیا نباید جامی را که پدر به من داده است، بنوشم؟» [63] این تناقض زمانی از بین می‌رود که بدانیم این سخن از عیسی (ع) نیست، بلکه از شبیهِ عیسی (ع) است که مأموریت دارد جامی را که پدر از عیسی (ع) برگردانده است، بنوشد.

۲. همچنین، مصلوب نمی‌پذیرد که بگوید او پادشاه بنی‌اسرائیل است. حال اگر او عیسی (ع) بوده و برای تبلیغ مردم به اینکه او پادشاه بنی‌اسرائیل است آمده باشد، چرا چنین چیزی را در چنین لحظۀ بحرانی نمی‌پذیرد؟! [64] او همچون بره‌ای ساکت و آرام به سوی قربانگاه می‌رود، درحالی‌که تمامی انبیا و اوصیا سخن می‌گفتند و هیچ‌یک از آنان ساکت و خاموش به قربانگاه نرفت. آنان فرستاده شدند تا سخن بگویند و مردم را هشدار دهند و موعظه کنند؛ به‌ویژه حضرت عیسی (ع) که چه بسیار علما و مردم را هشدار و اندرز داد. [65] در اینجا نیز اگر بپذیریم که عیسی (ع) همان مصلوب است، تناقضی عمیق را در رفتار ایشان (ع) مشاهده می‌کنیم، و این ابهام تنها زمانی رفع می‌شود که گفتۀ انجیل یهودا ـ که همچون تکۀ پازلی تصویر تاریخ مسیحیت را تکمیل می‌کند ـ در کنار سایر اناجیل قرار دهیم.

۳. در انجیل یوحنا (باب ۱۸) می‌خوانیم: «عیسی پاسخ داد: پادشاهی من از این جهان نیست. اگر پادشاهی من از این جهان بود، خادمان من می‌جنگیدند تا به دست یهودیان گرفتار نیایم، اما پادشاهی من از این جهان نیست.» [66] این کلام زمانی برای ما روشن می‌شود که بدانیم مصلوب کسی است که برای انجام مأموریتی به زمین آمده است، اما زمان پادشاهی وی فرا نرسیده است.

۴. نحوۀ خطاب قرار گرفتن مریم، مادر عیسی (ع)، توسط مصلوب دلالت می‌کند بر این‌که او فرزند وی نبوده است؛ در غیر این صورت، آیا شایسته است فرزندی مادرش را «ای زن» خطاب کند؟ «و عیسی مادر خود را با آن شاگردی که دوست می‌داشت ایستاده دید، به مادر خود گفت: ای زن، اینک این پسر توست. و به آن شاگرد گفت: اینک این مادر توست.» [67] [68]

۵. عیسی (ع) به شاگردان خبر داده بود که مسیح دستگیر خواهد شد، به صلیب کشیده می‌شود و از میان مردگان برمی‌خیزد. شاگردان پس از برخاستن مسیح از میان مردگان، او را نشناختند، و این خود دلالت دارد بر اینکه آن کس که از میان مردگان برخاست و همان کسی که دستگیر شد، شخصی غیر از عیسی (ع) بوده است. پذیرش این حقیقت برای شاگردان و کسانی که به او ایمان داشتند دشوار بود، و ازاین‌رو هنگامی که او از میان مردگان برخاست، وی را نشناختند. [69]

همان‌گونه که گفته شد، مریم مجدلیه نخستین شاهد رستاخیز است. در انجیل یوحنا، باب ۲۰، می‌خوانیم:

 «۱۱ اما مریم بیرون قبر گریان ایستاده بود و چون می‌گریست، به‌سوی قبر خم شده، ۱۲ دو فرشته را که لباس سفید در بر داشتند، یکی به طرف سر و دیگری به جانب پاها در جایی که بدن عیسی گذارده بود، نشسته دید. ۱۳ ایشان به او گفتند: «ای زن، برای چه گریانی؟» به ایشان گفت: «آقای مرا برده‌اند و نمی‌دانم او را کجا گذارده‌اند.» ۱۴ چون این را گفت، به عقب ملتفت شده، عیسی را دید که ایستاده است، ولی ندانست که او عیسی است. ۱۵ عیسی به او گفت: «ای زن، برای چه گریانی؟ که را می‌طلبی؟» چون گمان کرد او باغبان است، به او گفت: «ای آقا! اگر تو او را برداشته‌ای، به من بگو او را کجا گذارده‌ای تا من او را بردارم.» ۱۶ عیسی به او گفت: «ای مریم!» مریم برگشته گفت: «ربونی»؛ که معنایش این است: ای معلم!» [70]

چطور مریم، عیسی (ع) را با باغبان اشتباه می‌گیرد؟!

سیریل اسکندرانی ـ که از مریم مجدلیه با عنوان «عاشق خدا» و «عاشق مسیح» نام می‌برد ـ اعتقاد دارد مریم مجدلیه در ابتدا عیسای برخاسته از مرگ را نشناخت؛ زیرا مریم صبح زود و زمانی که هنوز هوا تاریک بود به مقبره رفته بود. [71]

این توضیح نمی‌تواند قانع‌کننده باشد، زیرا همچنان این پرسش‌ها بی‌پاسخ می‌مانند: اولاً چرا عیسی (ع) مریم مجدلیه ـ شاگرد محبوب و وفادارش ـ را «ای زن» خطاب می‌کند؟! دوماً، اگرچه ممکن است آن‌قدر هوا تاریک بوده که مریم مجدلیه نتواند چهرۀ عیسی (ع) را بشناسد، اما آیا ممکن است صدای ربّ و معلم روحانی خود را نیز نشناسد؟! در حالی که می‌دانیم مریم بسیار پای درس عیسی (ع) نشسته است. سوماً، چرا در هیچ‌کجای «انجیل مریم» نامی از عیسی (ع) برده نمی‌شود؟! و آن آموزه‌ها چه بود که فهم و پذیرش آن‌ها برای حواریون دشوار بود؟! بنابراین، احتمالاً آن کسی که مریم مجدلیه دیده است، شبیهِ عیسی یا همان نجات‌دهنده‌ای است که از مردگان برخاست و در آخرالزمان بازمی‌گردد. [72]

«زمانی که او [مریم مجدلیه] این بخش از آموزه‌های مسیحا را بیان کرد، حواریون دربارۀ آموخته‌های مریم به نزاع پرداختند. آندریاس به دیگر خواهران و برادران روی کرد و گفت: «بگویید دربارۀ آنچه او می‌گوید چه فکر می‌کنید؟ من که باور نمی‌کنم نجات‌دهنده این سخنان را گفته باشد، چرا که این تعالیم بسیار سنگین هستند.» پطرس پاسخ داد و او نیز نگرانی خود را اظهار داشت. او از آنان دربارۀ نجات‌دهنده پرسید: «آیا به نظر شما او با یک زن در خلوت سخن می‌گوید، بدون آن‌که ما از آن آگاه باشیم؟ آیا ما در مرتبۀ پایین‌تری قرار داریم که به او گوش دهیم؟ آیا نجات‌دهنده او [مریم مجدلیه] را بر ما ترجیح داده است؟»

سپس مریم به گریه افتاد و به پطرس گفت: «پطرس، ای برادر من! تو چه می‌پنداری؟ آیا گمان می‌کنی من این سخنان را از ذهن خود ساخته‌ام و دربارۀ نجات‌دهنده دروغ می‌گویم؟» [73]

نجات‌دهنده مأموریت خویش را به انجام رساند و در کمال ناباوری از مردگان برخاست، و امروز همان آخرالزمانی است که بازگشته و زمان پادشاهی‌اش فرا رسیده است. [74]

اگرچه آموزه‌های مریم مجدلیه در دل تاریخ مدفون گشت، اما خادمان نجات‌دهنده امروز یاد مریم مجدلیه را زنده نگاه داشته‌اند. دکتر عادل سعیدی در شبکۀ جهانی «المنقذ» به روشنگری دربارۀ مریم مجدلیه می‌پردازد و او را به‌عنوان حواری عیسی (ع) معرفی می‌کند:

«اینجا امیرالمؤمنین می‌فرمایند وقتی که عیسی (ع) مردمش را مخاطب قرار داد ـ یعنی یهود و همۀ کسانی که می‌شناخت ـ هیچ‌کس به او پاسخ نداد، جز حواریون؛ که البته می‌توان گفت سیزده نفر بودند، اگر مریم مجدلیه را به آنان اضافه کنیم؛ زیرا او سبب انتشار مسیحیت در اروپا شد. یعنی حضرت عیسی (ع) دوازده نفر را برگزید که به واسطۀ آنان دعوتش میان مردم منتشر شد، و مریم مجدلیه که به واسطۀ کشتی به اروپا عبور کرد و همان کسی بود که به دنبال پطرس و پولس فرستاد، و او سبب انتشار دعوت در اروپا شد.» [75]

همچنین بیان می‌کند:

«مریم مجدلیه به شاگردی مسیح بسنده نکرد، بلکه او نخستین شاهد و مبشّر رستاخیز شد. او از همان روزهای اولیه تا رفع مسیح به آسمان، نقشی اساسی در تقویت و حمایت از ایمان مسیحی ایفا کرد. او در سفرها و موعظه‌های مسیح در شهرها و روستاهایی که به همراه دوازده شاگردش به آنجا می‌رفت، شرکت داشت. مریم مجدلیه از جمله زنانی بود که به سبب اخلاص و فداکاری‌اش در پیروی از مسیح ـ در سطوح جسمی، روحی و علمی ـ مسیح اسرار و علوم را به او سپرد؛ زیرا او در تمام لحظاتی که مسیح به شاگردانش آموزش می‌داد و برای جمعیت سخن می‌گفت حضور داشت و از او بسیار آموخت، و از همین رو پس از رفع مسیح از دعوت الهی دفاع کرد.» [76]

سخن پایانی

در تاریخ مسیحیت، مریم مجدلیه جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا رسول و یار وفادار عیسی (ع) است. وی به چنان مقامی دست یافت که عیسی (ع) او را «وارث ملکوت نور» نامید. او آموزگاری است که برخلاف جریان مردسالاری شنا می‌کند و به حواریون مرد عیسی (ع) دربارۀ مسائل روحانی پیشرفته تعلیم می‌دهد. [77] او حتی اگر گذشتۀ تاریکی هم داشته باشد، مهم آن است که در سایۀ خلیفۀ الهی به رهبری تأثیرگذار و آموزگاری شایسته تبدیل شد و دین الهی را با تمام وجود یاری کرد. این همان درسی است که مریم مجدلیه به ما می‌دهد و متأسفانه با مشغول شدن به داستان‌های هیجان‌انگیزِ بی‌پایه و اساس، از آن غافل مانده‌ایم.

او نمونۀ زنی شجاع بود که تبعیض‌های جنسی او را از پای درنیاورد و از لحظۀ لبیک گفتن به دعوت حق تا واپسین دم، از هدف والای خویش و نشر دین حق دست نکشید. در نهایت می‌توان گفت شاید او جزو معدود سعادتمندانی است که پای درس نجات‌دهنده نشست، پیش از آن‌که دوران پادشاهی‌‌اش فرابرسد.