زینب سلام‌الله‌علیها در الواح سومری

در سنت‌های الهی، حوادث بزرگ پیش از وقوع، در قالب رمزها، رؤیاها و تمثیل‌ها آشکار می‌شوند. انبیا و اولیای الهی، حقیقت‌های آینده را گاه در قالب نمادها برای مردم بیان می‌کردند تا وقتی زمان تحقق فرارسید، اهل بصیرت حقیقت را بشناسند.

یکی از این الگوهای رمزآلود، روایت «دموزی» و خواهرش «جشتی‌اینانا» در متون سومری است؛ روایتی که از ذبیحی مقدس سخن می‌گوید که پیش از قربانی‌شدن، خواب مرگ خویش را می‌بیند و خواهر دانایش آن خواب را تعبیر می‌کند، در مصیبت او حاضر می‌شود، بر او می‌گرید و حقیقت ذبح شدن او را برای خدا و دینش حفظ می‌کند.[1]

اما این روایت، صرفاً یک اسطوره یا افسانهٔ تاریخی نیست؛ بلکه صورتی رمزی از حقیقتی عظیم‌تر است که در کربلا تحقق یافت. «دموزی» در حقیقت اشاره‌ای به حسین‌بن علی علیه‌السلام است، و «جشتی‌اینانا» حقیقتی است که در وجود زینب سلام‌الله‌علیها متجلی شد.[2]

ازاین‌رو، زینب تنها شبیهِ جشتی‌اینانا نیست، بلکه همان حقیقتِ کامل‌شدهٔ اوست؛ همان خواهرِ دانا، آگاه به تقدیر ذبیح، شریک در مصیبت او، و حافظ معنای قربانی او.

جشتی‌اینانا و زینب؛ دو نام برای یک حقیقت

در متن سومری، دموزی پیش از قربانی‌شدن، خواب هولناک خود را برای خواهرش بازگو می‌کند؛ خواهری که او را چنین توصیف می‌کنند:

«آن نویسندۀ دانا به رمز ارواح را بیاورید،

خواهرم را که معانی کلمات را می‌داند،

آن زن عاقله‌ای که معنای خواب‌ها را می‌داند.»[3]

جشتی‌اینانا شخصیتی است که دارای علم و فهمی فراتر از انسان‌های عادی است. او حقیقت خواب را می‌فهمد، تقدیر قربانی را درمی‌یابد، و پیشاپیش بر مصیبت ذبیح اشک می‌ریزد.

این تصویر، به‌صورت شگفت‌انگیزی با شخصیت زینب سلام‌الله‌علیها تطابق دارد.

امام سجاد علیه‌السلام دربارهٔ عمه‌اش فرمود:

«أنتِ بحمد الله عالمةٌ غیر معلَّمة، فَهِمةٌ غیر مُفهَّمة.»[4]

یعنی زینب دارای علمی الهی و فهمی غیراکتسابی بود؛ همان ویژگی‌ای که در متن سومری برای جشتی‌اینانا ترسیم شده است.

اما شباهت تنها در علم نیست. جشتی‌اینانا، خواهرِ ذبیح است؛ زینب نیز خواهر ذبیح کربلاست.

جشتی‌اینانا خواب مرگ برادرش را تعبیر می‌کند؛ زینب نیز حقیقت شهادت حسین علیه‌السلام را پیشاپیش می‌دانست.

جشتی‌اینانا در متن ذبح قربانی حاضر است و بر ذبیح می‌گرید؛ زینب نیز در متن عاشورا حاضر است و شاهد کامل ذبح عظیم الهی می‌شود.

جشتی‌اینانا پس از قربانی، حافظ و حامل رسالت دموزی است؛ و زینب نیز پس از عاشورا حافظ خون و پیام حسین علیه‌السلام می‌شود.

این شباهت‌ها صرفاً تشابه ادبی یا تاریخی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که جشتی‌اینانا بیانی رمزی از حقیقت زینب سلام‌الله‌علیهاست. به بیان دیگر، آنچه در سومر به‌صورت نماد و اشاره بیان شده بود، در عاشورا به‌صورت کامل و حقیقی تحقق یافت.

پس جشتی‌اینانا و زینب، دو شخصیت جداگانه نیستند؛ بلکه دو ظهور از یک حقیقت‌اند: حقیقت «خواهرِ عارفِ ذبیح الهی».[5]

زینب و علم به ذبح مقدس

امام حسین علیه‌السلام با آگاهی کامل به‌سوی کربلا حرکت کرد و بارها از شهادت خویش خبر داد:

«گویا می‌بینم گرگان صحرا اعضای بدنم را میان نواویس[6] و کربلا قطعه‌قطعه می‌کنند...»[7]

این سخن نشان می‌دهد که حسین علیه‌السلام ذبح خویش را می‌دید و با اختیار و رضایت به‌سوی آن حرکت می‌کرد. اما زینب سلام‌الله‌علیها نیز به حقیقت این ذبح آگاه بود. او تنها خواهری داغدار نبود که ناگهان در متن فاجعه قرار گرفته باشد؛ بلکه از ابتدا شریکِ آگاهِ این مأموریت الهی بود.

همان‌گونه که جشتی‌اینانا خواب برادرش را تعبیر کرد و دانست که او قربانی خواهد شد، زینب نیز حقیقت عاشورا را می‌فهمید و می‌دانست حسین علیه‌السلام ذبیح عظیم خداست. به همین دلیل، هنگامی که همه‌چیز پایان یافت و ذبیح خدا بر خاک کربلا افتاد، زینب فرو نریخت و حقیقت را فراموش نکرد؛ بلکه با چشم معرفت به قربانی الهی نگریست و گفت:

«ما رأیتُ إلا جمیلاً.»

زیرا او حقیقت ذبح را می‌دید، نه صرفاً ظاهر مصیبت را.

زینب؛ تقدیم‌کنندۀ ذبیح عظیم به پیشگاه خدا

اوج مقام زینب سلام‌الله‌علیها در عاشورا، تنها صبر و تحمل مصیبت نبود؛ بلکه مقامی بسیار عظیم‌تر بود: مقامِ «تقدیم قربانی».

پس از پایان جنگ، هنگامی که حسین علیه‌السلام بر خاک افتاده بود و وعدهٔ الهی تحقق یافته بود، زینب مأموریتی الهی بر عهده داشت؛ مأموریتی که جز شخصی هم‌رتبه با حسین علیه‌السلام یا برتر از او شایستهٔ انجام آن نبود.

سید احمد الحسن می‌فرماید:

«زینب، قربانی و ذبح عظیم را در روز عاشورا به خدا تقدیم کرد.»[8]

و نیز می‌فرماید:

«به وصیت جدّش رسول خدا محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله، و برای آن‌که در تقدیم قربانی در مقام او قرار گیرد، زینب دست خود را زیر سینۀ حسین گذاشت و گفت:

"خداوندا، این قربانی را از محمد بپذیر؛ خداوندا، این قربانی را از علی و فاطمه بپذیر؛ خداوندا، این قربانی را از ما بپذیر."»[9]

این صحنه، یکی از عظیم‌ترین اسرار عاشوراست.

رسول خدا، علی و فاطمه علیهم‌السلام ذبیح عظیم را برای خدا آماده کرده بودند؛ اما در صحنهٔ عاشورا حضور ظاهری نداشتند. پس باید کسی حاضر می‌بود که توان و شایستگیِ بالا بردن این قربانی را به پیشگاه الهی داشته باشد. و این شخص، زینب سلام‌الله‌علیها بود. زیرا ذبحی همچون حسین علیه‌السلام را نمی‌تواند هرکسی تقدیم کند. چنین قربانی عظیمی را تنها کسی می‌تواند به پیشگاه خدا بالا ببرد که یا برتر از حسین باشد ـ‌ همچون رسول خدا، علی و فاطمه علیهم‌السلام ‌ـ یا هم‌مرتبه و هم‌منزلت با او باشد.[10]

از همین‌رو سید احمد الحسن تصریح می‌کند که زینب سلام‌الله‌علیها در مرتبهٔ حسن و حسین علیهماالسلام قرار دارد.[11]

هم‌مرتبگی زینب با حسن و حسین علیهماالسلام

هم‌مرتبگی زینب با حسن و حسین علیهماالسلام به معنای امامت تشریعی نیست؛ بلکه به معنای اشتراک در مرتبهٔ عظیم معرفت، یقین، صبر، فنا و قرب الهی است. عاشورا این حقیقت را آشکار کرد.

زینب نه‌تنها شاهد شهادت حسین بود، بلکه شریک در تقدیم این قربانی بود. او کسی بود که ذبیح عظیم را به درگاه خدا بالا برد و از جانب محمد، علی و فاطمه علیهم‌السلام عرضه کرد. اگر مقام او پایین‌تر از این مرتبه بود، چنین مأموریتی به او سپرده نمی‌شد. پس همان‌گونه که حسین علیه‌السلام ذبیح خدا بود، زینب سلام‌الله‌علیها تقدیم‌کنندۀ این قربانی الهی بود؛ و همین مقام است که راز هم‌مرتبگی او با حسن و حسین علیهماالسلام را آشکار می‌کند.

سخن آخر

جشتی‌اینانا و زینب سلام‌الله‌علیها دو شخصیت مستقل با شباهت‌های تاریخی یا ادبی نیستند، بلکه دو ظهور از یک حقیقت‌اند؛ حقیقتی که در سنت‌های پیشین به زبان رمز و تمثیل آشکار شد و در عاشورا به‌صورت کامل و عینی تحقق یافت. ازاین‌رو، روایت سومری را نه‌تنها منشأ این حقیقت، بلکه باید پیش‌نماییِ رمزی آن دانست؛ زیرا حقیقت جشتی‌اینانا جز در وجود زینب سلام‌الله‌علیها به کمال ظهور نرسیده است.

بر این اساس، نقش زینب سلام‌الله‌علیها نیز باید فراتر از روایت مصیبت یا پاسداری از پیام عاشورا فهمیده شود. او همان حقیقتی است که از آغاز، ذبیح الهی را می‌شناخت، بر تقدیر او آگاه بود و در پایان، قربانی الهی را به پیشگاه خداوند تقدیم کرد. ازاین‌رو، تقدیم ذبیح عظیم، نه صرفاً واقعه‌ای در کنار عاشورا، بلکه بخش پایانی حقیقت عاشورا و مکمل ذبح مقدس است؛ همان حقیقتی که در سنت‌های پیشین تنها به رمز از آن سخن رفته بود.

بنابراین عاشورا صرفاً محل تحقق شهادت حسین علیه‌السلام نیست، بلکه صحنهٔ ظهور کامل حقیقت مشترکی است که یک سوی آن در وجود حسین علیه‌السلام به عنوان «ذبیح عظیم» و سوی دیگر آن در وجود زینب سلام‌الله‌علیها به عنوان تقدیم‌کنندۀ ذبیح عظیم» تجلی یافته است. بنابراین، وحدت حقیقت جشتی‌اینانا و زینب سلام‌الله‌علیها، کلید فهم جایگاه استثنایی زینب در هندسهٔ الهی عاشورا و تبیین‌کنندهٔ راز هم‌مرتبگی او با حسن و حسین علیهماالسلام است.