تأملی در کلام سید احمد الحسن با نگاهی عمیق به حقیقت «حسینٌ منّی و أنا من حسین»؛

«آن دل‌شکسته، آن سربریده در کربلا، او وطن من و محور من و نیروی من است.

آنچه خدای سبحان می‌خواهد، برای من معیار ارزش است.

وطن من حسین است.

من با جسم و روحم به حسین منسوبم؛ بلکه هر حرکت و سکونم، معیارش حسین است.» [1]

مقدمه: وطن؛ از زادگاه جسم تا موطن حقیقت

سخن «وطن من حسین است» در نگاه نخست، ممکن است تعبیری عاطفی از محبت به امام حسین (ع) به نظر برسد؛ اما در ژرفای خود، پرسشی بنیادین در فلسفۀ دین مطرح می‌کند:

آیا وطن فقط قطعه‌ای از خاک است که انسان در آن متولد می‌شود، یا حقیقتی است که انسان در آن به معنا، هویت و آرامش وجودی می‌رسد؟

انسان با تولد جسمانی وارد یک سرزمین می‌شود، زبان می‌آموزد، فرهنگ می‌گیرد و با تاریخ پیوند می‌خورد؛ اما انسان تنها بدن نیست. او موجودی است که در طول زندگی، با حقیقت‌هایی دیگر نیز متولد می‌شود: با ایمان، معرفت، آرمان و تعلق به امر مقدس.

مادر، مبدأ تولد جسم انسان است؛ زادگاه، مبدأ شکل‌گیری هویت تاریخی او؛ اما حقیقت الهی می‌تواند مبدأ تولد معنوی او باشد. از همین رو، در ادیان بزرگ، انسان همواره در جست‌وجوی وطنی فراتر از مکان بوده است؛ وطنی که نه فقط محل بودن، بلکه محل شدن و کمال یافتن است.

در این چارچوب، جملۀ «وطن من حسین است» را نمی‌توان صرفاً جایگزینی یک نام به‌جای یک سرزمین دانست؛ بلکه باید آن را بیانِ یک تعلق وجودی فهم کرد: تعلق انسان به حقیقتی که معیار حرکت، شناخت و بازگشت معنوی اوست.

این مقاله در پی آن است که این معنا را در پرتو فلسفۀ دین و الهیات تطبیقی بررسی کند؛ از مفهوم وطن وجودی در حکمت صدرایی، مفهوم مرکز مقدس در اندیشه میرچا الیاده، جست‌وجوی وطن نهایی در الهیات آگوستین، مفهوم فدا در سنت‌های ابراهیمی، و در نهایت، نسبت عمیق میان پیامبر اکرم (ص) و امام حسین (ع) در حدیث «حُسَیْنٌ مِنِّی وَ أَنَا مِنْ حُسَیْنٍ». [2]

۱. وطن؛ معنای لغوی و ساحت وجودی

در زبان عربی، «وطن» به معنای محل اقامت و جایگاه استقرار آمده است.

ابن‌منظور می‌نویسد:

«الوطن: منزل الإقامة.» [3]

اما انسان فقط در مکان زندگی نمی‌کند؛ او در معناها نیز اقامت دارد. یک اندیشه، یک ایمان یا یک حقیقت می‌تواند چنان در وجود انسان ریشه بدواند که هویت او را شکل دهد.

از این منظر، وطن دو سطح پیدا می‌کند:

وطن طبیعی؛ که بدن انسان در آن متولد می‌شود.

وطن معنوی؛ روح انسان در پیوند با آن معنا پیدا می‌کند.

همان‌گونه که جسم انسان نیازمند مبدأ پیدایش است، روح او نیز نیازمند حقیقتی است که مسیر کمال او را تعیین کند.

۲. انسان و وطن وجودی در حکمت متعالیۀ ملاصدرا

در حکمت متعالیهٔ صدرالدین شیرازی، انسان موجودی ثابت و کامل‌شده در لحظهٔ آغاز نیست؛ بلکه حقیقت او در یک حرکت دائمی به‌سوی کمال شکل می‌گیرد.

ملاصدرا [4] با نظریهٔ «حرکت جوهری» بیان می‌کند که تغییر و حرکت تنها در ویژگی‌های بیرونی موجودات رخ نمی‌دهد، بلکه اصل وجود موجود مادی نیز در مسیر تحول قرار دارد.

براساس این نظریه، انسان در تمام مسیر زندگی خود در حال «شدن» است. نفس انسانی از مرتبهٔ طبیعت آغاز می‌کند، اما استعداد حرکت به‌سوی مراتب بالاتر ادراک، عقل و تجرد را داراست.

ملاصدرا میان آغاز طبیعی انسان و کمال نهایی او فاصله‌ای وجودی می‌بیند؛ یعنی انسان تنها با تولد جسمانی تعریف نمی‌شود، بلکه حقیقت او در مسیر معرفت و کمال ساخته می‌شود.

از این منظر، انسان دارای مراتب تولد است: تولد جسمانی، تولد عقلانی و تولد روحانی.

براساس این مبنا، مفهوم وطن نیز می‌تواند از یک معنای جغرافیایی فراتر رود. اگر انسان موجودی در مسیرِ شدن است، وطن حقیقی او همان حقیقتی است که حرکت وجودی او را جهت می‌دهد و او را به کمال نزدیک می‌کند. پس «وطن من حسین است» در این افق، سخن از یک مکان در برابر مکان دیگر نیست؛ بلکه سخن از حقیقتی است که روح انسان با آن هویت معنوی و حقیقی خود را باز می‌یابد.

۳. وطن مقدس و مرکز معنا در اندیشهٔ میرچا الیاده

میرچا الیاده [5] در پژوهش‌های خود دربارهٔ تجربهٔ دینی انسان توضیح می‌دهد که «انسان دینی جهان را صرفاً مجموعه‌ای از مکان‌های یکسان و بی‌معنا نمی‌بیند.»

در نگاه او، امر مقدس سبب می‌شود برخی مکان‌ها کیفیتی متفاوت پیدا کنند. این مکان‌ها برای انسان مؤمن به «مرکز» تبدیل می‌شوند؛ زیرا در آن‌ها ارتباط میان جهان انسانی و امر متعالی تجربه می‌شود.

مکان مقدس، صرفاً یک نقطهٔ جغرافیایی نیست؛ بلکه نقطه‌ای است که جهان انسان از آن معنا می‌گیرد و نسبت او با هستی سامان پیدا می‌کند.

با استفاده از این چارچوب می‌توان فهمید که چرا کربلا برای شیعه تنها یک سرزمین تاریخی نیست. کربلا به مرکز معنا تبدیل شده است؛ زیرا در آن، حقیقت‌هایی مانند حفظ عهد الهی، فدا شدن برای عرش الهی، و تلاش برای احیای حاکمیت الله وجود دارد که در یک واقعهٔ تاریخی آشکار شده‌اند. و ریخته شدن خون حسین(ع) در کربلا، آن را از مکانی برای شهادت، به یک معنا و امر مقدس تبدیل کرده است.

 ۴. وطن نهایی روح در اندیشۀ آگوستین

آگوستین در کتاب اعترافات [6] انسان را موجودی معرفی می‌کند که در ژرفای وجود خویش در جست‌وجوی حقیقتی فراتر از جهان محدود است. او کتاب خود را با این جمله آغاز می‌کند:

«دل ما بی‌قرار است تا زمانی که در تو آرام گیرد.»

در نگاه آگوستین، این بی‌قراری نشانهٔ نقص انسان نیست؛ بلکه نشانهٔ آن است که انسان برای حقیقتی بزرگ‌تر از امور محدود آفریده شده است. هیچ امر مادی نمی‌تواند عطش نهایی روح را به‌طور کامل پاسخ دهد؛ زیرا انسان در جست‌وجوی حقیقت مطلق است. ازاین‌رو، وطن حقیقی انسان نه صرفاً محل زندگی جسم، بلکه حقیقتی است که روح در آن آرامش نهایی خود را می‌یابد. این معنا با یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های الهیات شیعی پیوند می‌یابد: انسان چگونه از پراکندگی وجودی به‌سوی حقیقت بازمی‌گردد؟

در این نگاه، اولیای الهی نشانه‌های راه هستند [7]؛ حقیقت‌هایی که انسان را به‌سوی عهد الهی [8] و مقصد نهایی وجود [9] هدایت می‌کنند.

از همین‌جا می‌توان وارد مرحلهٔ اصلی بحث شد: چگونه حسین(ع) در نگاه شیعی به محور این بازگشت، وراثت و استمرار حقیقت تبدیل می‌شود؟

۵. فدا و نجات؛ پیوند قربانی با استمرار حقیقت در ادیان ابراهیمی

یکی از عمیق‌ترین مفاهیم مشترک در سنت‌های ابراهیمی، مفهوم «فدا»ست. فدا در ساختار الهیاتی ادیان، صرفاً به معنای از دست دادن یا نابودی نیست؛ بلکه به معنای گذر از خود برای حفظ پیوندی بزرگ‌تر با خداوند و تحقق ارادهٔ الهی است. قربانی در این سنت‌ها، زبان نمادینی است که نشان می‌دهد گاهی بقای یک حقیقت، نیازمند ایثار و گذشتن از ارزشمندترین دارایی انسان است.

فدا در سنت یهودی؛ قربانی و عهد الهی

در تورات، داستان آزمایش ابراهیم (ع) در کتاب پیدایش، یکی از بنیادین‌ترین نمونه‌های پیوند میان تسلیم، قربانی و اعتماد به ارادهٔ خداوند است.

در سفر پیدایش آمده است:

«خدا گفت: اکنون پسر خود را که یگانه پسرت، یعنی اسحاق را که دوست می‌داری، بردار و به زمین موریا برو و او را در آنجا برای قربانی سوختنی تقدیم کن.»[10]

در ادامهٔ روایت، پس از آشکار شدن تسلیم ابراهیم (ع)، قربانی دیگری جایگزین می‌شود:

«ابراهیم چشمان خود را بلند کرد و دید که قوچی پشت سر او به شاخ‌هایش در بیشه گرفتار شده است. پس رفت و قوچ را گرفت و آن را به‌جای پسر خود برای قربانی سوختنی گذرانید.»[11]

در این روایت، ارزش قربانی تنها در خودِ قربانی نیست؛ بلکه در معنایی است که پشت آن قرار دارد: تسلیم کامل انسان در برابر حقیقت الهی.

فدا در الهیات مسیحی؛ محبت الهی و نجات انسان

در الهیات مسیحی، مفهوم فدا جایگاهی مرکزی دارد. مسیح به‌عنوان قربانی‌ای که برای نجات انسان معرفی می‌شود، نماد پیوند میان محبت خداوند و رهایی انسان از گسست معنوی است.

در انجیل یوحنا آمده است:

«اینک برهٔ خدا که گناه جهان را برمی‌دارد.» [12]

همچنین در انجیل مرقس آمده است:

«زیرا پسر انسان نیز نیامد تا خدمت شود، بلکه تا خدمت کند و جان خود را فدای بسیاری سازد.» [13]

در این نگاه، فدا یک مفهوم صرفاً تاریخی نیست؛ بلکه تفسیر معنای نجات است: حقیقتی که با گذشتن از خود، راه بازگشت انسان به خدا را فراهم می‌کند.

فدا در قرآن؛ قربانی بزرگ و حکمت نجات

قرآن کریم نیز در داستان ابراهیم (ع)، مفهوم قربانی را با حکمت الهی پیوند می‌دهد:

(وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ) [14]

(و او را با قربانی بزرگی بازخریدیم).

در این آیه، قربانی نشانهٔ آن است که ارادهٔ الهی، فراتر از ظاهر یک حادثه، دارای حکمتی بزرگ‌تر است. و آن، فدا شدن حسین (ع) برای عرش الهی است. [15] در نگاه شیعی، عاشورا در امتداد همین سنت الهی فهم می‌شود؛ یعنی فداکاری‌ای که نه پایان یک انسان، بلکه حفظ یک حقیقت در تاریخ است.

۶. زیارت وارث [16]؛ حسین (ع) و استمرار سلسلهٔ حقیقت

در فرهنگ شیعی، یکی از مهم‌ترین متن‌هایی که جایگاه امام حسین (ع) را با توجه به تاریخ پیامبران بیان می‌کند، «زیارت وارث» است. در این زیارت، خطاب به امام حسین (ع) گفته می‌شود:

«السلام علیک یا وارث آدم صفوة الله،

السلام علیک یا وارث نوح نبی الله،

السلام علیک یا وارث إبراهیم خلیل الله،

السلام علیک یا وارث موسی کلیم الله،

السلام علیک یا وارث عیسی روح الله،

السلام علیک یا وارث محمد حبیب الله.» [17]

واژهٔ «وارث» در اینجا معنایی فراتر از انتقال یک میراث تاریخی دارد. در زندگی معمولی، وارث کسی است که چیزی را از گذشتگان دریافت می‌کند؛ اما در زبان دین، وراثت گاهی به معنای استمرار یک حقیقت یا خودِ حقیقت است. حسین (ع) وارث آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد(ع) معرفی می‌شود؛ نه به این معنا که صرفاً تاریخ آنان را به ارث برده است، بلکه به این معنا که خط توحید و عهد الهی، حتی فراتر از آن، «اسلام و دین خدا و تمام آفرینش برای وجود و بقای خود مدیون خون حسین(ع) هستند.» [18]

چه‌بسا حتی بالاتر، وجود همهٔ عالم در وجود او استمرار یافته است؛ چراکه او فدای عرش الهی شد. اما در اینجا یک پرسش عمیق مطرح می‌شود: چرا استمرار این حقیقت با فدای حسین (ع) پیوند خورده است؟

پاسخ، ما را به قلب مقاله می‌رساند: زیرا در منطق ادیان، گاهی حقیقت برای باقی ماندن در تاریخ، نیازمند قربانی شدنِ حامل آن حقیقت است.

۷. «حُسَیْنٌ مِنِّی وَ أَنَا مِنْ حُسَیْنٍ» [19]؛ راز بقای حقیقت محمدی

پیامبر اکرم (ص) فرمود:

«حُسَیْنٌ مِنِّی وَ أَنَا مِنْ حُسَیْنٍ، أَحَبَّ اللهُ مَنْ أَحَبَّ حُسَیْناً» [20]

«حسین از من است و من از حسینم؛ خداوند دوست بدارد کسی را که حسین را دوست بدارد.»

اما عظمت این جمله تنها در نقل تاریخی آن نیست؛ بلکه در عمق معنایی آن است. «حسینٌ منّی» یعنی حسین (ع) از حقیقت محمدی جدا نیست. محمد (ص)، همان مسجود حقیقی فرشتگان و همان قبله و خلیفهٔ حقیقی است که، خلقت افلاک به یمن وجود اوست. [21] و این رسالت عظیم، در ادامه با قضیهٔ فدا و حسین(ع) گره خورده است. «و أنا من حسین»: این بخش، راز بزرگ جمله است. چگونه ممکن است پیامبر از حسین باشد؟ در نگاه سطحی، این جمله ممکن است شگفت‌آور به نظر برسد؛ اما در منطق استمرار حقیقت، معنای عمیقی دارد. اصل یک حقیقت ممکن است از کسی آغاز شود، اما بقای تاریخی آن حقیقت به فداکاریِ کسی دیگر وابسته گردد.

اسلام محمدی، در مقام نزول و ابلاغ، با پیامبر اکرم (ص) کامل شد؛ اما در مقام بقا، مبارزه با تحریف و زنده ماندن حقیقت حاکمیت الله در تاریخ، با فدا شدنِ حسین (ع) استمرار یافت.

پس «أنا من حسین» یعنی اگر حسین نبود، حقیقتی که محمد (ص) برای آن مبعوث شد، در معرض خاموش شدن در تاریخ قرار می‌گرفت. حسین (ع) علت آغاز اسلام نیست؛ بلکه حافظ ظهور تاریخی و استمرار آن است. اینجاست که معنای «وطن من حسین است» آشکارتر می‌شود: وطن، حقیقتی است که انسان را به اصل خویش بازمی‌گرداند؛ و در نگاه شیعی، حسین (ع) نشانهٔ زندهٔ این بازگشت به عهد الهی است.

سید احمد الحسن در بیان فلسفهٔ حقیقت این جمله می‌فرماید:

«انقلاب اصلاحی و جهانی امام مهدی (ع) چیزی نیست، مگر ثمرهٔ حقیقی که انقلاب امام حسین (ع) آن را به وجود آورد. پس با امام حسین (ع)، دین اسلام و محمد (ص) باقی مانده و با امام حسین (ع)، اسلام و محمد (ص) ظهور می‌کند و با امام حسین (ع)، اسلام و محمد (ص) شناخته می‌شود.» [22]

در فلسفهٔ تاریخ ادیان، می‌توان میان ظهور یک حقیقت دینی و استمرار تاریخی آن تفاوت گذاشت؛ زیرا بسیاری از سنت‌های دینی، بقای خود را نه‌تنها در لحظهٔ ظهور نخستین، بلکه در حافظه، شهادت و فداکاریِ حاملان آن حقیقت جست‌وجو می‌کنند.

 ۸. حسین؛ فدیه‌ای برای بقای عهد الهی

در برخی تبیین‌های شیعی، عاشورا در امتداد سنت الهی فدا فهم می‌شود؛ سنتی که در آن، قربانی شدن یک انسان الهی، به معنای نابودی نیست، بلکه وسیلهٔ آشکار شدن حقیقت و بقای عهد خداوند در میان انسان‌هاست. در این نگاه، حسین (ع) با انتخاب آگاهانهٔ شهادت، خویش را برای حفظ حقیقتی بزرگ‌تر فدا کرد. همان‌گونه که قرآن دربارهٔ قربانی ابراهیم(ع) می‌فرماید:

(وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ) [23]

فدا در منطق الهی، یک معاملهٔ مادی نیست؛ بلکه ظهور حکمت خداوند در مسیر تاریخ است. در تفسیر این نگاه، سید احمد الحسن بر پیوند میان قربانی حسین (ع) و قضیهٔ مهدوی تأکید می‌کند و حسین (ع) را قربانی‌ای برای برپایی حق و عدالت الهی معرفی می‌نماید. در این برداشت، عاشورا یک حادثهٔ بسته در سال ۶۱ هجری نیست؛ بلکه حلقه‌ای از یک مسیر الهی است که از آدم (ع) آغاز شده و در انتظار تحقق کامل وعدهٔ الهی ادامه می‌یابد.

9. از وراثت انبیا تا وراثت حقیقت

یکی از نکات اساسی در زیارت وارث این است که حسین (ع) تنها وارث اشخاص نیست؛ بلکه وارث مسیر توحید است. وقتی گفته می‌شود: «السلام علیک یا وارث آدم صفوة الله» مقصود این نیست که حسین (ع) صرفاً چیزی از آدم (ع) به ارث برده است؛ بلکه یعنی حقیقتی که در آدم (ع) آغاز شد، در حسین (ع) استمرار یافته است. در این معنا، وراثت یک مفهوم وجودی است.

آدم (ع) حامل آغاز عهد انسان با خداست. نوح (ع) حامل نجات و عبور از طوفان گمراهی است. ابراهیم (ع) حامل تسلیم و توحید است. موسی (ع) حامل شریعت الهی است. عیسی (ع) حامل روح رحمت است. محمد (ص) حامل ظهور کامل دین الهی است. و حسین (ع) در نگاه شیعی، وارث همهٔ این حقیقت‌هاست. اما ویژگی حسین (ع) آن است که این میراث را با قربانی شدن حفظ کرد. او وارث گذشته است، اما هم‌زمان ضامن آینده نیز هست.

10. وطن من حسین است؛ بازگشت به سرچشمهٔ معنا

«وطن من حسین است.»

اگر وطن را فقط قطعه‌ای از خاک بدانیم، این جمله معنای خود را از دست می‌دهد؛ اما اگر وطن را جایگاه استقرار حقیقت در وجود انسان بدانیم، این سخن معنایی عمیق پیدا می‌کند.

در نگاه ملاصدرا، انسان در حرکت وجودی خویش به‌سوی کمال می‌رود. در نگاه الیاده، انسان دینی به یک مرکز مقدس نیاز دارد تا جهان او معنا پیدا کند. در نگاه آگوستین، روح انسان در جست‌وجوی وطنی است که در آن آرام گیرد. و در نگاه شیعی، حسین (ع) نماد حقیقتی است که انسان را به عهد الهی، عدالت و فداکاری برای حق پیوند می‌دهد. بنابراین، «وطن من حسین است» یعنی من خود را به حقیقتی منسوب می‌دانم که در آن، راه بازگشت انسان به خداوند، معنا و هویت پیدا می‌کند.

زادگاه معنوی؛ چگونه حقیقت انسان را می‌سازد؟

انسان معمولاً زادگاه خویش را نقطهٔ آغاز هویت خود می‌داند؛ اما تاریخ نشان می‌دهد که بسیاری از انسان‌ها، فراتر از جغرافیای تولد خویش، به حقیقت‌هایی تعلق یافته‌اند که تمام زندگی آنان را شکل داده است. گاهی یک اندیشه، یک شخصیت الهی یا یک واقعهٔ مقدس، به اندازهٔ یک سرزمین در ساخت هویت انسان اثر می‌گذارد. زیرا انسان فقط در مکان متولد نمی‌شود؛ بلکه در معنا نیز زاده می‌شود. زادگاه طبیعی، انسان را وارد تاریخ می‌کند؛ اما زادگاه معنوی، انسان را وارد مسیر حق و صراط مستقیم خواهد کرد. از این منظر، کربلا برای شیعه فقط محل وقوع شهادت نیست؛ بلکه محل تولد یک نگاه عمیق به هویت انسانی است که فدای عرش الهی شد.[24]

11. وطن من حسین است؛ تفسیر فلسفی یک تعلق معنوی

اکنون می‌توان به سخن آغازین بازگشت: «وطن من حسین است.» این جمله را می‌توان در سه سطح فهم کرد:

سطح نخست: محبت و تعلق قلبی: انسان به کسی که او را مظهر حقیقت می‌داند، تعلق پیدا می‌کند.

سطح دوم: هویت معنوی: انسان خود را با معیارها، ارزش‌ها و راه او تعریف می‌کند.

سطح سوم: حقیقت وجودی: انسان سرچشمهٔ معنایی زندگی خویش را در آن حقیقت می‌یابد.

در این سطح، حسین (ع) جایگزین یک مکان جغرافیایی نمی‌شود؛ بلکه به‌عنوان یک «افق معنایی» مطرح می‌شود. همان‌گونه که فلسفهٔ وجودی از انسان می‌پرسد: «چه چیزی زندگی تو را معنا می‌کند؟»، پاسخ انسان حسینی این است: حقیقتی که در حسین(ع) متجلی شده است؛ حقیقتی است که انسان را به‌سوی حاکمیت خدا، عدالت و رهایی از بندگی هرآنچه غیر خداست دعوت می‌کند. بنابراین، انسان از یک خاک آغاز می‌شود، اما در یک حقیقت به کمال می‌رسد. زادگاه طبیعی، آغاز حضور انسان در جهان است؛ اما وطن معنوی، مقصد حرکت روح اوست.

فلسفهٔ دین به ما می‌آموزد که انسان تنها موجودی در میان اشیاء نیست؛ بلکه موجودی است که در جست‌وجوی معنا، حقیقت و غایت خویش حرکت می‌کند. انسانی در حال شدن که برای یافتن حقیقت نهایی، توجهش را به مرکز معنا معطوف می‌کند.

در نگاه شیعی، قیام حسین (ع) و شهادتش در واقع، تصویری از همان مرکز معنا و هویت وجودی است که می‌توان آن را به معنای دقیق‌تر کلمه، وطن و زادگاه حقیقی هر سالک الی‌الله دانست.

نتیجه‌گیری

بنابراین، «وطن من حسین است» را می‌توان چنین فهمید: وطن حقیقی انسان، حقیقتی است که روح او را پرورش می‌دهد، اندیشهٔ او را جهت می‌بخشد و اعمال او را به‌سوی خداوند معنا می‌کند. و حسین (ع) در این افق، نه فقط یک شخصیت در تاریخ، بلکه یک مسیر و زادگاه حقیقی برای یافتن معنا و مفهوم انسانیت و برپایی دین الهی است، به معنای واقعی کلمه.

«آن دل‌شکسته، آن سربریده در کربلا، او وطن من و محور من و نیروی من است.

آنچه خدای سبحان می‌خواهد، برای من معیار ارزش است.

وطن من حسین است....

من با جسم و روحم به حسین منسوبم؛

بلکه هر حرکت و سکونم معیارش حسین است.

وطن من حسین است....

اگر تو وطنی دیگر داری، این انتخاب توست...؛ راحتی، اختیار خودت است.

تو کیلومترهای مربعی را می‌بینی که من نمی‌بینم،

تو مرزهای قطعه‌ای بر کرهٔ زمین را می‌بینی و آن را وطن می‌نامی،

من آن را نمی‌بینم.

آنچه من می‌بینم، نقطه‌ای بر دانه‌ای شن در بیابان است،

و این، اندازهٔ وطن تو در این جهان دیدنی است.

پس آنچه تو بزرگ می‌بینی، من ناچیز می‌بینم؛

و آنچه تو وطن‌دوستی می‌بینی، من بی‌خردی می‌بینم؛

و آنچه تو محدود می‌بینی، من بی‌مرز می‌بینم؛ زیرا به نامتناهی پیوند دارد.

وطن من حسین است.» [25]