پیِ آواز حقیقت بدویم
مبانی مشترک
چکیده
تجسم کنید برای دیدن یک صبح دلانگیز از کوهی بالا رفتهاید و شب را در آنجا به سر بردهاید. سپیدهدم در انتظار طلوع خورشید به افق چشم دوختهاید. طلوع خورشید چشمانداز بسیار زیبا و غیرقابل توصیفی را برایتان رقم زده است. از کوه پایین میآیید و به زندگی روزمره بازمیگردید. شما نیازی ندارید این تجربۀ حسی خود را برای دیگران شرح دهید و لذتبخش بودن آن تصاویر زیبا را برایشان اثبات کنید. برای شما همین که واقعیتی را درک کردهاید کفایت میکند. نه به استدلالی نیاز دارید و نه حتی واژههایی که آن واقعیت را شرح دهد. بهترین استدلال برای دیگران این است که در نوبت بعدی، دست آنها را هم بگیرید و با هم به آن فضای دلانگیز بروید.
ممکن است یک رویداد نادر، مثل دیدن ستارهای دنبالهدار، را تجربه کنیم یا تجربهٔ ما نیازمند شرایط و امکانات خاصی باشد. مثلاً با یک تلسکوپ، گذر سیارکی را از کنار زحل تماشا کرده باشیم. همچنین ممکن است تجربهٔ ما کاملاً فردی باشد؛ مثلاً رویدادی مربوط به آینده را در رؤیا دیده باشیم.
هیچکس حق ندارد این تجربیات را از ما بگیرد و گزارهای خلاف آن را به ما بقبولاند. دیگران نیز تجربیات فردی دارند که باورهای آنها را شکل داده است و ما نمیتوانیم این تجربیات را از آنها سلب کنیم و باوری مخالف آن را به آنها بقبولانیم.
بهعلاوه، باید به یاد داشته باشیم که بخش بزرگی از واقعیت، خارج از محدودهٔ تجربیات ماست.
یکی از چالشهای بشری، انتقال همین تجربیات و یافتههای غیرمشترک است. چهبسا واژهها ظرفیت انتقال تجربیات و یافتههای ما را نداشته باشند. برای مثال، تصور کنید میخواهید موبایل و اینترنت را برای جد خود، که دو قرن پیش میزیسته، تشریح کنید. به او چه خواهید گفت؟! یا کسی از آینده بهسوی شما بیاید، چگونه میتواند برایتان ثابت کند که سفر در زمان ممکن شده و او از آینده آمده است؟
در هر حال، برای انتقال مفاهیم، داشتن یا ساختن زبان مشترک اهمیت زیادی دارد. امروزه زبان بشری بسیار گسترش یافته و بسیاری از مفاهیم انتزاعی را در خود جای داده و باعث تمایز هموساپینسها (گونهٔ انسان خردمند) از سایر گونههای جانوری شده است. با این حال، ما مدل ذهنی خود از اشیا و مفاهیم را با واژهها توصیف میکنیم و اگر بخواهیم این توصیفها مفاهیم را منتقل کنند، باید از واژههایی استفاده کنیم که مخاطب نیز مفهومی شبیه به آن را در ذهن دارد. لذا، آشنایی با واژگان و باورهای طرف مقابل بسیار اهمیت دارد. این اهمیت تا حدی است که گاهی ما مبانی فکری خود را نادیده میگیریم و استدلال و سخن خود را بر باورهای مخاطبان استوار میکنیم.
برای یک یهودی، میتوان براساس کتاب مقدس استدلال کرد، اما بعید است که بسیاری از مسلمانان چنین استدلالی را بپذیرند. همچنین، برای یک شیعه میتوان به کلام امامان شیعه احتجاج کرد، اما برای سایر مسلمانان تنها میتوان به قرآن و احادیث نبوی احتجاج کرد. همچنین، برای افرادی که به ادیان ابراهیمی باور ندارند، باید قبل از شروع استدلال، مبانی فکری طرف مقابل را شناخت. اما اگر با گروهی از افراد مواجهیم که هیچ مبنای مشترکی با آنها نداریم، شاید بهترین کار ترک مباحثه باشد.
در گفتوگو با طرفداران هر رویکرد فکری، از روشی به نام «قاعدهٔ الزام» نیز میتوان استفاده کرد.[1] در این روش، فرد میتواند عقاید خود را نادیده بگیرد و بهجای آن، عقاید طرف مقابل را مبنا قرار دهد و از طرف مقابل بخواهد به نتایجی که آن عقاید در پی دارد نیز پایبند باشد. برای نمونه، کسی که نظریهٔ نسبیت انیشتین را قبول دارد، باید وجود نقاط تکینگی یا همان سیاهچالهها و اتساع زمان را بپذیرد، یا اگر کسی معتقد است باید از فلان مرجع تقلید کند، میتوان او را به احکامی که آن مرجع صادر کرده، ملزم کرد.
قاعدهٔ الزام دربارهٔ نظریهٔ ناسازگار بسیار کارآمد است. لذا، اگر یک نظریه منجر به تناقض میشود، مؤثرترین روش این است که همان مبانی را فرض گرفت و استدلال منتهی به تناقض را به باورمندان به آن ارائه داد. ازاینرو، آنها یا باید ملزم به پذیرش تناقض شوند یا بهتر است که از عقاید باطل خود دست بردارند. برای نمونه، اقانیم سهگانه[2]، یعنی اعتقاد به اینکه پدر، پسر و روحالقدس همگی لاهوت مطلق هستند، منجر به تناقض میشود. بنابراین، مسیحیانی که چنین عقیدهای دارند، بهتر است از عقیدهٔ تثلیث دست بکشند.
در استفاده از قاعدهٔ الزام باید مراقب باشیم که گرفتار مغالطهٔ تفسیر به رأی نشویم. بعضی از افراد برداشت و تفسیر خود را از جملات یک نظریه یا مکتب فکری مبنا قرار میدهند و با این برداشت به دنبال تناقض میگردند. درحالیکه تعبیر درست آن جملات چیز دیگری است و آنها چون تعبیر درست را نمیدانستند، گرفتار تناقض شدهاند. لذا، بهتر بود بهجای تفسیر به رأی، از خود گوینده منظورش را میپرسیدند، سپس اگر تناقضی در آن مییافتند، آن را ارائه میدادند.
خلاصه: درک مستقیم حقیقت نه به ابزارهای زبانی نیاز دارد و نه به استدلال. اما بسیاری از حقایق بهصورت مستقیم قابل درک نیستند. لذا، برای پیبردن به آنها باید پیرو دلایل باشیم و دلایل نیز به ابزارهای زبانی نیاز دارد. همچنین، اگر بخواهیم درک خود از حقیقت را به دیگران انتقال دهیم، باید تلاش کنیم که مبانی فکری طرف مقابل را بشناسیم و استدلال خود را بر همان مبانی فکری استوار کنیم.