پیِ آواز حقیقت بدویم
جهان و مدل
چکیده
در بخش «صورت و معنا» گفتیم که جملات با تعبیر کردن معنا پیدا میکنند. در واقع، باید کلمات را برداریم و اشیای دنیای واقعی را جای آنها بنشانیم تا معنای آنها به دست آید و بتوان برای جملات ارزش درستی (صدق) و نادرستی (کذب) در نظر گرفت. بر این اساس، منطق ارسطویی صدق و کذب را براساس میزان تطبیق گزارهها بر واقعیت تعریف میکند. اما واقعیت این است که ما از جهان واقع چیزی جز مفاهیم ذهنی خود نداریم. در حقیقت، هرکس در حال تطبیق دادن واژهها و گزارهها با مفاهیم جهان ذهنی خویش است.
هر مجموعه از اشیا و روابط بین آنها یک مدل به شمار میرود؛ چه این اشیا موجودیتهایی در دنیای واقع باشند و چه ساختهوپرداختۀ ذهن. لذا میتوان مدلهای مختلفی را به وجود آورد تا باز هم از طریق تعبیر جملات به اشیای این مدلها، امکان بررسی درستی و نادرستی گزارهها فراهم شود. یعنی اشیا و روابط آن مدلها را جایگزین واژهها و عبارتها و جملات میکنیم.
امروزه مدلسازی در زندگی دنیای امروزی کاربردهای متنوعی پیدا کرده است. ما خواسته یا ناخواسته با این مدلها مواجه هستیم و آنها را بهوجود میآوریم و از آنها استفاده میکنیم. مثلاً وقتی برای تبیین رشد اقتصادی از نمودار استفاده میکنیم، در واقع واژگان اقتصادی را به اجزای یک نمودار تعبیر کردهایم. به بیان دیگر، تمامی نمودارها و علائمی که استفاده میشود، همگی مدلهایی دیداری هستند تا به انتقال بهتر مفاهیم کمک کنند. نقاشی، عکاسی و صنعت سینما نیز مدلهای دیگری برای انتقال مفاهیم و ارزشگذاری آنهاست.
برای مثال، فیلم Inside Out یک مدلسازی دیداری (بصری) از احساسات درونی مانند غم، شادی، خشم، ترس و خجالت، اضطراب و ... است.
مدلسازی یک رابطۀ دوطرفه است و خود واژهها نیز مدلی برای مفاهیم ذهنی به شمار میروند. نویسندهای که رمانی را مینویسد، مفاهیم ذهنی خود را در قالب اسامی شخصیتهای داستان خود مدلسازی میکند. در این مدلسازی، واژهها نقش اشیای مدل را دارند و جملات و توصیفها همان روابط بین اشیای این مدل (یعنی واژهها) هستند.
یک نوع دیگر از مدلسازی، مدلسازی ریاضی و منطقی است که در این مدلسازی، مفاهیم با اعداد و روابط آنها شرح داده میشود. مثلاً در یک بیماری فراگیر، وقتی که از آمار برای بررسی میزان وخامت شرایط یا بهبود آن استفاده میشود، هر انسان تنها یک عدد است که ممکن است این عدد در آمار قربانیان باشد یا در آمار نجاتیافتگان قرار گیرد.
شبیهسازی کامپیوتری یکی دیگر از مدلهای رایج امروزی است. برای مفاهیم مختلف، اعم از واقعی، تخیلی و انتزاعی، مدلهای کامپیوتری متنوعی بهوجود آمده است. تمام بازیهای کامپیوتری نیز مدلهایی هستند که مدلهای منطقی و ریاضی در آن به اجرا درآمده است. تجهیزاتی همچون عینک واقعیت مجازی و حسگرهای حرکتی باعث شده که این مدلها به واقعیت بسیار شبیه باشند. این شباهت آنقدر زیاد است که یک سؤال فلسفی بزرگ را پیش روی انسان امروزی قرار داده است: آیا جهان پیرامون ما نیز دنیایی شبیهسازیشده است؟ به بیان دیگر، آیا ما در جهانی شبیهسازیشده زندگی میکنیم؟
برای مدل از واژههای دیگری مانند «جهان»، «عالَم» و «دنیا» نیز استفاده میشود: جهان فیزیک، مدل اتمی، دنیای زیراتمی، جهان مادی، جهان علم، عالَم رؤیا، عالَم ذهن، عالم خیال، جهانهای موازی، دنیای متافیزیک، جهان سخن و... . این جهانها، دنیاها و عوالم میتوانند وجود بیرونی داشته باشند و ممکن است تنها ساختهوپرداختۀ ذهن ما و تصورات ما باشند. و اگر دقت کنیم، میبینیم که درک ما از حقیقت تنها یک مدل ذهنی از آن است. حتی چیزهایی که با حواس خود درک میکنیم، سیگنالهای الکتروشیمیایی هستند و میتوانند در دنیایی شبیهسازیشده به مغز ما ارسال شده باشند. و ما تنها موجوداتی درون ماتریکس باشیم که این جهان ساختگی را باور کردهایم.
در اینجا قصد نداریم که بیش از این در موضوع ساختگی بودن یا نبودن جهان پیرامون خود عمیق شویم و خود را به یک هزارتوی بیانتها بیندازیم. برای مباحث بعدی، همین که معتقد باشیم که چیزی واقعی یا حقیقتی بیرونی وجود دارد، کافی است. اگر معتقد باشیم که جهان پیرامون ما حقیقی است، نتیجه میگیریم که حقیقتی بیرون از ذهن ما وجود دارد. و اگر معتقد باشیم که دنیای پیرامون ما ساختهوپرداختۀ ذهن ماست، که در این صورت ما واقعیتر از این جهان خواهیم بود و باز هم به این نتیجه میرسیم که چیزی واقعی وجود دارد. لذا به جملۀ مشهور دکارت میرسیم که گفت: «میاندیشم، پس هستم.»
مهم است که مدل تهی نباشد. به بیان دیگر، در مجموعۀ اشیا، هر مدل باید حداقل یک شیء وجود داشته باشد. همچنین اگر بخواهیم رابطهای داشته باشیم، باید حداقل دو شیء متمایز در مدل وجود داشته باشد. اما مهم نیست که اشیای مدل واقعی باشند یا ساختگی. بلکه بسیاری از مدلها با موجودیتهای اعتباری و غیرواقعی ساخته شدهاند. همین الان اژدهایی را تصور کنید که هفت شاخ دارد و از دهانش آتش بیرون میآید. با همین تصور، شما یک وجود اعتباری به نام اژدهای هفتشاخ به وجود آوردید. این اژدها در ذهن و تخیل شماست و وجود آن به اعتبار خواست و ارادۀ شماست. در همین لحظه و بدون هیچ تلاشی میتوانید دستور نابودی این اژدها را صادر کنید.
تمام اشیا در مدلهای کامپیوتری نیز وجودهای اعتباری دارند. مثلاً یک توپ را تصور کنید که در صفحۀ نمایش گوشی هوشمند شما در حال حرکت است و پس از برخورد به لبههای تصویر، تغییر جهت میدهد و بهسمت دیگری حرکت میکند. در واقعیت، نه توپی وجود دارد، نه حرکتی، نه برخوردی و نه تغییر جهتی. بلکه تعدادی نقاط یا پیکسلهای رنگی در صفحۀ نمایش است که طبق الگوریتمهای مشخصی، این پیکسلها تغییر رنگ میدهند. به همین دلیل، کافی است شما گوشی خود را خاموش کنید تا تمام موجودیتهای اعتباری داخل بازی، ازجمله توپ، حرکت و دیوارهها، به یکباره نابود شوند.
اشیای اعتباری در مدلها، هرچند که واقعی محسوب نمیشوند، ولی از حقیقتی ماورای خود سخن میگویند. همانطور که در بخشهای پیشین مطرح شد، صفت اثر بر صفت مؤثر دلالت میکند. در نتیجه، با دیدن یک مدل میتوان به هوشمندی و هدفمندی و توانمندی طراح آن مدل پی برد. شاید این حقایق بسیار مهمتر از آن اشیای اعتباری باشند. در بخش دیگری از این مطالب، به بازی زندگی کانوِی خواهیم پرداخت[1] و بیشتر با این مفهوم آشنا خواهیم شد.
تا اینجا با مفهوم مدل بیشتر آشنا شدیم؛ هرچند که پیش از این نیز، دانسته یا نادانسته، از آن استفاده میکردیم. هدف از بیان این مطلب آن بود که بگوییم جملات و گزارهها بهخودیِخود، نه معنایی دارند و نه ارزشگذاری میشوند؛ بلکه باید مدلی وجود داشته باشد و جملات در آن مدل تعبیر شوند تا بتوان به آنها ارزش صدق و کذب را نسبت داد. این موضوعی است که آقای سول کریپکی بهخوبی به آن پرداخته است.[2] ازاینرو، کسی که علاقهمند به این مبحث باشد، میتواند در زمینههای نظریهٔ مدل،[3] منطق موجهات[4] و مدلهای کریپکی[5] بیشتر مطالعه کند.
برای مبحث ما، همین کفایت میکند که بدانیم مدلهای مختلفی وجود دارد و یک گزاره ممکن است در یک مدل درست و در مدلی دیگر نادرست باشد. به بیان دیگر، ممکن است یک گزاره در یک جهان، معنا و ارزشی داشته باشد و در جهانی دیگر، معنا و ارزش آن متفاوت باشد. همچنین میدانیم عالَم ذهن افراد با یکدیگر متفاوت است؛ بنابراین ممکن است آنها دربارهٔ یک گزارهٔ واحد، قضاوتهای متفاوتی داشته باشند.